მსოფლიო წესრიგი

   გლობალიზაციის ერთ-ერთი დამახასიათებელი ნიშანი საერთაშორისო სისტემის სტრუქტურისა და მსოფლიო წესრიგის ძირეული ცვლილებაა. ცივი ომის შემდგომი მსოფლიოსაგან როგორც საერთაშორისო ურთიერთობის აქტორების ურთიერთდამოკიდებულების ხასიათით, ისე ძალთან ძალთა განაწილებისა და ერთმანეთთან კავშირების ფორმების თვალსაზრისით.

   საერთაშორისო სისტემის ოსტორიული ანალიზი ახალ და უახლეს ისტორიის პერიოდში იძლევა საშუალებას გამოვყოთ საერთაშორისო სისტემის განვიტარების რამდენიმე ეტაპი :

1.ვესტფალიის სისტემა (1648წ.) რომელმაც საერთაშორისო ურთიერთობების ფატობრივად ერთადერთი აქტორებად ერი-სახელმწიფოები  აქცია. შეცვალა რა ამით მანამდე არსებული აქტორები (ეკლესია,დინასტიები,ქალაქები და ა.შ.) ეს  სისტემა დღემდე უცვლელი იყო რადგან სახელმწიფოები წარმოადგენდნენ (და უმრავლესობის აზრით დღესაც  წარმოადგენე) საერტაშორისო ურთიერთობის თუ ერთადერთ არა, მთავარ  აქტორებს მაინც. რაც შეეხება გეოპოლიტიკურ  წესრიგს ამ სისტემით დაკანონდა გერმანიის დაქუცმაცებულობა და საფრანგეთის წამყვანი როლი ევროპის კონტინენტზე, შემდგომი ინგლისის გაძლიერებამ და 18_ე საუკუნეში მის აშკარა ჰეგემონად ქცევამ ხოლო საფრანგეთის  მიერ პოზიციების დაკარგვამ გამოიწვია ახალი დაპირისპირება (ნაპ;ოლეონის ომები) რამაც ახალ საერთაშორისო სისტემას დაუდო სატავე.

  2.ვენის სისტემამ (1815წ.)  ძირეულად შეცვალა ევროპის პოლიტიკური რუკა. ჩამოყალიბდა ძალთა ახალი წონასწორობა ინგლისის აშკარა ჰეგემონობის ქვეშ. პირველხარისხოვან სახელმწიფოებად  იქცა ავსტრია და პრუსია. სულ გერმანულ სახელმწიფოთა რაოდენობამ 38 შეადგინა (ნაცვლად 300_ისა ვესტფალის წესრიგით)  ერთიანი გერმანული ლიტერატურული ენისა და საერთო ეროვნული თვითშეგნების ჩამოყალიბებამ საფუძველი დაუდო გერმანული სახელმწიფოების გაერთიანების პროცესს. ჩრდილოეთ იტალიის, ავსტრიის ხელში გადასვლამ ბიძგი მისცა იტალიის  ავსტრიის  ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის (რისორჯიმენტო) დაწყებასა და იტტალიის გაერთიანებას. გერმანიის გაერთიანებამ და ერთიანი იტალიის სახელმწიფოს შექმნამ, აგრეთვე ოსმალეთისა და ავსტრია-უნგრეთის იმპერიებში ეროვნულ-განმათავისუფლებელმა მოძრაობამ მნიშვნელოვნად შეცვალა შეცვალა ძალთა ბალანსი რამაც ახალი დაპირისპირება გამოიუწვია და  კაცობრიობა  პირველ მსოფლიო ომამდე.

  3.ვერსალის სისტემა(1919) ახალი გეოპოლიტიკური  წესრიგის მაუწყებელი იყო ევროპაში. რომელსაც დიდი ბრიტანეთისა და საფრანგეთის ჰეგემონობა უნდა განემტკიცებინა, ხოლო გერმანია ფაქტობრივად მეორეხარისხოვანი სახელმწოფოს მდგომარეობაში დაეტოვებინა. ამასთან ერთად მისი კოლონია გამარჯვებული ქვეყნების ხელში გადადიოდა.  გერმანიასა და რუსეთს შორის იქმნებოდა ახალი ბუფერული სახემწიფოები, როგორც რუსეთ-გერმანიის შესაძლო დაახლოების (კონტინენტური ბლოკი) ერთგვარი წინაღობა. მნიშვნელოვანი სიახლე იყო უნივერსალური საერთაშორისო ორგანიზაციის ერთა ლიგის შექმნა, რომელიც მშვიდობისა და უსაფრთხოების გარანტი უნდა ყოფილიყო მსოფლიოში, ვერსალის სისტემა ძალიან მმყიფე და უტოპიური იყო და ამიტომ მხოლოდ 20 წელი იარსება. გერმანიაში ნაციზმის გამარჯვებამ იტალიაში ფაშისტურმა  დიქტატურამ და იაპონიის მილიტარიზაციამ ერთა ლიგა ფიქციად აქცია  ხოლო კაცობრიობა მეორე მსოფლიო ომამდე მიიყვანა.

  4.იალტა-პოტსდამის სისტემა(1945წ.) მეორე მსოფლიო ომის შემდგომი რეალობის ოფიციალური დადასტურება იყო. მსოფლიო ორ ბანაკად გაიყო, რომლებსაც სატავეში ორი ზესახელმწიფო - ამერიკის შეერთებული შტატები და საბჭოთა კავშირი ედგა, პირველად ისტორიაში მსოფლიო პოლიტიკის მამოძრავებელი ძალები ევროპის ფარგლებს გარეტ არმოჩნდნენ, დაიწყო ცივი ომის ხანა და სისტემამ მკვეთარად გამოხატური ბიპოლარული ხასიათი მიიღო, 50_იანი წლების შუა ხანებამდე იგი ხისტ ბიპოლარულ სისტემას წარმოადგენდა, შემდეგ კი  (როცა მიუმხობელ ქვეყანათა ჯგუფი ჩამოყალიბდა, ჩინეთი განუდგა საბჭოთა ბანაკს. ხოლო გაერთიანებული ევროპის იდეა თანდათანობით რეალური გახდა) იგი რბილ ბიპოლარულ  სისტემად იქცა. 80-90_იანი წლების მიჯნაზე საბჭოტა კავშირში განვიტარებულ მოვლენებს სოციალისტური სისტემისა და თვით საბჭოთა კავშირის დაშლა მოყვა. რამ იმის მაუწყებელი იყო რომ ცივი ომი დამთავრდა და იალტა-პოტსდამის სისტემამ არსებობა შეწყვიტა.

   ამჟამად მსოფლიო ახალი გეოპოლიტიკურ ტრანზიციაშია, ყველა სხვა წინა სისტემებისაგან განსხვავებით იალტა-პოტსდამის სისტემა ომის შედეგად არ დამტავრებულა და არც სამშვიდობო ხეკშეკრულებას განუზაზღვრავს ძალთა ახალი წონასწორობა. ამიტომ ახალი გეოპოლიტიკური წესრიგი ჯერ არ ჩამოყალიბებულა, მაგრამ მთავარი მაინც სხვა რამეა. ცივი იმის შემდგომი პრიოდი ძირეულად გასხვავდება წინა პერიოდებისაგან. ეროვნული სახელმწიფოს როგორც საერთაშორისო უერთიერთობის  აქტორის როლი მცირდება.  გლობალიზაციამ მოიტანა ტრანსნაციონალური სუბიექტების და სამოქალაქო სექტორის როლის სწრაფი ზრდა. ბევრი მკვლევარი ფიქრობს რომ იცვლება ვესტფალის სისტემის ძირიტადი იდეა ანუ სახელმწიფო კარგავს თავის მნიშვნელობას საერთაშორისო სისტემაში. სწორედ ამიტომ დიდ ინტერესს იწვევს ის მოვლენები რომლებიც საერთაშორისო სისტემისთვის და მსოფლიო წესრიგისთვის არის დამახასიათებელი გლობალიზაციის ეპოქაში. 

სპეციალურად: www.Qwelly.com _ისათვის