დილით, საუზმის დამთავრებისთანავე, ებრაულ უნივერსიტეტსი წავედი. რა ხანია ამ აკადემიური ცენტრის ნახვა მინდოდა, მაგრამ დრო ვერ გამოვნახე. ამას დღეს თუ შევძლებდი, რადგან ხვალ პოლონეთის გენერალურ კონსულს თელ-ავივში მივყავდი და მე კი ჩემი ებრაელი მეგობრის, ემანუელ ბენ გურიონისთვის[1] სამეცნიერო წიგნებიდა ციტატები უნდა ამომეწერა კარლოს დიდის დროს[2] გერმანიაში მცხოვრებ ებრაელებზე.

      უნივერსიტეტის ბიბლიოთეკის დირექტორი პროფესორი, დოქტორი ვაილი იყო.[3] ადრე იგი ბერლინში პრუსიის ეროვნული ბიბლიოთეკის აღმოსავლური განყოფილების დირექტორი გახლდათ. ისე დამხვდა, როგორც ძველ მეგობარს და ყველა საჭირო მასალა მომაწოდა.

      სამუშაოს დამთავრების შემდეგ უნივერსიტეტის შენობები დამათვალიერებინა და უნივერსიტეტის განყოფილებათა მიერ თავმოყრილი კოლექციები მაჩვენა, მათ შორის, ბოტანიკური, ზოოლოგიური და წინარეისტორიული. მე და დოქტორი ვეილი ბონის უნივერსიტეტში კოლეგები ვიყავით. შემდეგ იგი ფრანკფურტის უნივერსიტეტის პროფესორი გახდა, ახლა კი ხაიფაში საშუალო სკოლის მასწავლებელია. პროფესორი, დოქტორი მარტინ პლესნერი[4] აქ ზაფხულის არდადეგებზე ჩამოდის ხოლმე უნივერსიტეტის ბიბლიოთეკაში სამუშაოდ.

      უნივერსიტეტის ბაღი უდაბნოს ესაზღვრება. კედლის იქით ბედუინები, საძოვარზე გაფენილი თხები და არაბთა ქოხმახები მოჩანს. საყურადღებოა, რომ არაბებს ხეები არ უყვართ. აქედან სოფელი მოჩანს, სადაც ერთი ხეც კი არ დგას.

      „კედლის იქით მიწა ჩვენ გვეკუთვნის, - თქვა ჩემმა მეგზურმა, - იქ ხეების დარგვას ვაპირებთ. მიწის მცირე ნაწილს მაინც წავართმევთ უდაბნოს.“

      ჩემი იერიქონის ვარდები მახსენდება. მხოლოდ თავდაუზოგავი შრომითა და ოფლის ღვრით შეძლებ, უდაბნო, ეს მჭკნარი ყვავილი, ოაზისად გადააქციო და სული ჩაუდგა...

      ძალიან მაინტერესებს ქართველ ებრაელთა ამბავი. სამწუხაროდ, ჩვენი, ქართული მეცნიერება, ამ საკითხს სრულებით არ იკვლევს, ევროპაში ამ საკითხზე გამოკვლევის დასაწერად საჭირო მასალა არ არსებობს. მე კი მთლიანად ჩაფლული ვარ იმ საკითხებში, რომლებიც უფრო მაინტერესებს.

      ებრაელებს სურს შეიტყონ, რუსულმა წარმომადგენლობამ მეფე ჰირკანუსის[5] საფლავის ქვა სად აღმოაჩინა. სამწუხაროდ, მეც არ ვიცი. სასულირო წარმომადგენლობაში არანაირი არქივი არ დაუტოვებიათ. ყველაფერი ლენინგრადში არის აღებული.

      ნასადილევს ბერები მსჯელობდნენ სიონისტების კომიტეტის წერილზე, რომელიც იმის თაობაზეა, თუ რა უნდა გაკეთდეს კონფლიქტის აღმოსაფხვრელად. ბერები ამბობენ, რომ პროტესტანტულმა წარმომადგენლობამ ებრაელებს პასუხად ჯვარი და სახარება გაუგზავნა, რაც იმას ნიშნავს, რომ მთელ ამ ტრაგედიას ბოლო მოეღება მათი გაქრისტიანებით.

      ალბათ, თვით ებრაელებიც ვერ თანხმდებიან. ამ უნივერსიტეტში, ერთადერთ ებრაულ უნივერსიტეტში, ძველი აღთქმის კათედრაც კი არ არსებობს, მაშინ, როცა ამგვარი კათედრები ყველა თეოლოგიურ განყოფილებაშია. ხასიდები მეცნიერებს ახლოს არ იკარებენ, ხოლო პროგრესულად მოაზროვნე ებრაელებს არ სურთ, რომ კათედრა ეგრეთ წოდებულ მედავითნეებს[6] დაუთმონ.

      ებრაელ ფანატიკოსებზე ამბობენ, რომ ისინი წინადაცვეთას უკეთებენ ყველას, ვინც ხელში ჩაუვარდებათ. ბევრ რუს ემიგრანტს ვიცნობ, რომელნიც წინადაცვეთაზე დათანხმდნენ, რათა ებრაელებს მათთვის სამსახური მიეცათ. ასეთნი წარმომადგენლობის სახლებშიც კი ცხოვრობენ, რაც იმას ნიშნავს, რომ ჩვენს სამღვდელოებას ეს სულაც არ ადარდებს.

      ერთმანეთში ვერ თანხმდებიან, ერთი მხრივ, ამაღლებული იდეებით გულანთებულნი ებრაელები, საუკეთესო ოჯახების შვილები, რომელნიც აქ, წმინდა მიწაზე, ენთუზიაზმით აღსავსენი, მთლად ახალგაზრდები ჩამოვიდნენ, ჭაობების ამოშრობას, ქვების მტვრევას ჯან-ღონე შეალიეს და ფილტვები დაიავადეს, მეორე მხრივ კი ისინი, ვინც ვაჭრებად დარჩნენ, მხოლოდ მდაბალი მისწრაფებები აქვთ და არანაირი სულიერი ღირებულებები არ გააჩნიათ.