როგორც იქნა, ნაშუადღევს დრო გამოვნახე ბიბლიოთეკაში არსებული 162 ქართული ხელნაწერის შესასწავლად. ამ ხელნაწერთა პირველი კატალოგი ალექსანდრე ცაგარელმა შეადგინა,[1] მეორე კი - რ. ბლეიკმა 1924 წელს.[2] ბიბლიოთეკაში ბლეიკის კატალოგი გქონდათ. უცნობი ხელნაწერების დიდი ნაწილი ნიკო მარმა გამოაქვეყნა.[3] სამწუხაროდ არც ნიკო მარის პუბლიკაციები და არც ალექსანდრე ცაგარელის ნაშრომი ხელთ არა მაქვს. საპატრიარქოს ბიბლიოთეკაში ქართულ მონასტრებში დაცული ხელნაწერები იყო თავმოყრილი. ეს ხელნაწერები, საერთოდ, ამის წყალობით არის შემონახული. მათ შორისაა, ზოგადად, ქრისტიანული ლიტერატურის ისტორიის შესწავლისთვის დიდი მნიშვნელობის მქონე ხელნაწერები. ქართულ ხელნაწერებში, სხვათა შორის, არის 614 წელს სპარსელთაგან იერუსალიმისა და მისი ტაძრების დანგრევის ამბავი, წმინდა საბას მონასტერში მოღვაწე ბერის, ანტიოქე სტრატიგის მიერ დაწერილი. წმინდა მიწის ისტორიისთვის აგრერიგად დიდმნიშვნელოვანი საბუთი მხოლოდ ქართული თარგმანით არის შემონახული. ქართული ტექსტი პროფესორმა ნიკო მარმა გამოაქვეყნა[4] და იგი რუსულ, გერმანულ და ბერძნულ ენებზე ითარგმნა. ბერძნულად არქიმანდრიტმა კალისტოსმა თარგმნა.[5] მან მიამბო, რომ ბერები ტიროდნენ როცა წარსულში ჩადენილ ბოროტებათა ამბავს კითხულობდნენ. კოლექციაში ასევე არის რომის ეპისკოპოს იპოლიტეს[6] მრავალი ავთენტიკური ნაშრომი, ასევე ეზრას მეოთხე, დაკარგული წიგნი და ზოგი მნიშვნელოვანი, თუმცა, სამწუხაროდ, ჯერაც თავმოუყრელი საბუთი, როგორიცაა ხელნაწერები ძველი აღთქმის წინასწარმეტყველებისა და წმინდა მამა გრიგოლ ხანძთელის, VIII-IX საუკუნეებში მოღვაწე ქართველი წმინდანის „ცხოვრება“, რომელიც ფასდაუდებელ ისტორიულ ცნობებს შეიცავს იმდროინდელ საქართველოზე. საქართველოში მსგავსი ხელწერი არ არსებობს.

      პალესტინაში ქართული მონასტრების ისტორიის შესასწავლად ძალიან დიდი მნიშვნელობა აქვს ხელნაწერების კიდეებზე დატანილ მინაწერებს ეკლესიების ქტიტორთა, ანუ დამფუძნებელთა, ბერთა და შეწირულობათა შესახებ.[7] ეს მინაწერები ნიკო მარმა გამოქვეყნა, მაგრამ არასრულად. სამწუხაროდ, ამ ნაშრომზე არც პოლონეთში და არც აქ ხელი არ მიმიწვდება. მე თითოეული ხელნაწერი უნდა შევისწავლო, ასე რომ, მომდევნო სამი კვირის მანძილზე ყოველი დილა ამ საქმეს უნდა მოვანდომო.

      ნაშუადღევს მე და ჩემი თანამემამულე საიდნაიას მონასტერში წავედით. ეპისკოპოს პორფირი უსპენსკის[8] ცნობით, იქ იყო 1755 წელს შესრულებული მაცხოვრის გამოსახულება, რომელსაც ქართული წარწერა ჰქონდა. ნახატი კი ვნახე, მაგრამ წარწერა ბერძნული აღმოჩნდა, თანაც არ იკითხებოდა. სანთელი მივანათე და წარწერის ამოკითხვას შევეცადე. ცნობისმოყვარე მონაზვნები შემომეხვივნენ და ტუჩების მოძრაობაზე მაკვირდებოდნენ. ძლივს ამოვიკითხე მხოლოდ ერთი სიტყვა: „ანა“. მაგრამ მონაზვნების აღსაფრთოვანებლად ესეც საკმარისი აღმოჩნდა. „მე ხომ ყოველთვის ვამბობდი, - წამოიყვირა მათში ყველაზე ხნიერმა, - რომ წმინდა ანას სახლი აქ იყო. ახლა ხომ ამის დამადასტურებელი საბუთიც გვაქვს!“

      სანამ მივხვდებოდი, რა ხდებოდა, მონაზვნების მთელი გუნდი ნახატის წინ იატაკზე განერთხა. აი, ასე იბადება ლეგენდები წმინდა მიწაზე!

      ერთ მონაზონს ჩემი შესახედაობა არ მოსწონდა. ნამდვილი მართმადიდებელი ბედის გარეგნობა არ მქონდა, არც გრძელი თმა მამშვიდებდა და არც გრძელი წვერი. ალბათ, ან კათოლიკე, ან უნიატი, ანდაც სომეხი ვეგონე. ამრეზით მიყურებდა და ცდილობდა სხვა ქალებიც წამკიდებოდნენ. ღვთის მადლით, ისინი მასზე ჭკვიანები აღმოჩნდნენ. გასასვლელთან „მოსიარულე ანტიკვარად“ წოდებული მოხუცი შემოგვხვდა. მონაზონმა მას ჩემზე ჰკითხა, მართლმადიდებელია თუ არაო. ხანგრძლივი განსჯა-განხილვის შემდეგ მოვიდა და მითხრა: „ჯერ გრძელი თმა-წვერი უნდა დამშვენებულიყავით და მერე გვსუმრებოდითო“.

      დარწმუნებული ვიყავი, რომ აქ ბევრ დაბრკოლებას წავაწყდებოდი.

      წმინდა თევდორეს მონასტერში იქ ის ორი ქართული წარწერა ვერ ვნახე ალექსანდრე ცაგარელი რომ აქვს მოხსენიებული.[9]

      წმინდა ეკატერინეს მონასტერი ფაქტმა ტიპური რუსული ეკლესიის შთაბეჭდილება დამიტოვა.

      წმინდა ნიკოლოზის მონასტრის ნახვაც მოვახერხე. სამწუხაროდ, იქ არანაირი სიძველე აღარ იყო შემორჩენილი. იერუსალიმის ეკლესიებში თუკი რამ ძვირფასი იყო, ყველაფერს თავი მოუყარეს და ახლა საპატრიარქოში ინახავენ.

      წმინდა ნიკოლოზის მონასტრის ერთი კედელი საპატრიარქოს ბაღს გადაჰყურებდა. მასზე ქართული წარწერა შემორჩენილიყო. ღვთის მადლით, ეს წარწერა ჯერ კიდევ არსებობდა[10]. თუმცაღა ბაღის ამ ნაწილს ნაგავსაყრელად იყენებდნენ და მიწა რამდენიმე მეტრით ამაღლებულიყო. წარწერის ნახევარიღა ჩანთა.