სიორენ კირკეგორი - შიში და თრთოლვა (გაგრძელება )

← დასაწყისი

პრობლემა I: შესაძლებელია თუ არა ეთიკურის ტელეოლოგიური გაუქმება?  

ეთიკური, როგორც ასეთი, ყოვლისმომცველია, ხოლო როგორც ყოვლისმომცველი, ყველა ადამიანისადმი გამოყენებადია, რაც სხვაგვარად შეიძლება ისე გამოვთქვათ, რომ ის ყოველ წამს გამოიყენება. ის იმანენტურადაა დავანებული საკუთარ თავში, არაფერი გააჩნია საკუთარი თავის გარდა, რაც არის მისი τέλος, მაგრამ τέλος-ს წარმოადგენს ყველაფრისთვის, რაც მის გარეთაა, ხოლო როდესაც ეთიკური ამას თავის თავში იღებს, მას წინსვლა აღარ ძალუძს. არის რა უშუალოდ განსაზღვრული, როგორც ფიზიკური და ფსიქიკური, ცალკეული ინდივიდი - ეს არის ინდივიდი, რომელსაც საკუთარი τέλος აქვს ყოვლისმომცველში, ხოლო მისი ეთიკური ამოცანაა საკუთარი თავის მუდმივად გამოხატვა მასში, საკუთარი თავისებურების გაუქმება, რათა ყოვლისმომცველად იქცეს. როგორც კი ინდივიდი საკუთარ თავს თავისებურებაში ამტკიცებს ყოვლისმომცველის წინაშე, ის სცოდავს, და მხოლოდ ამის აღიარებით ძალუძს მას კვლავ მორიგება ყოვლისმომცველთან. როცა კი ყოვლისმომცველში შეღწევის შემდეგ ინდივიდი განიცდის ბიძგს, დაამკვიდროს საკუთარი თავი, როგორც განსაკუთრებული, ის ცდუნებაშია, საიდანაც თავის დაღწევა მას შეუძლია მხოლოდ საკუთარი თავის მონანიედ დატოვებით, როგორც კერძოსი ყოვლისმომცველში. ეს რომ ყველაზე ამაღლებული იყოს მათ შორის, რისი თქმაც ადამიანისა და მისი არსებობის შესახებ შეიძლება, მაშინ ეთიკურს იგივე ხასიათი ექნებოდა, როგორც ადამიანის მარადიულ ნეტარებას, რაც მთელს მარადიულობასა და ყოველ წამს არის მისი τέλος, რადგან წინააღმდეგობა იქნებოდა იმის თქმა, რომ ის შეგვიძლია უარვყოთ (ტელეოლოგიურად აღმოვფხვრათ), რადგან მისი უარყოფა უმალ მისი განადგურებაა, როდესაც სიტყვის სხვა გაგებით, ის, რაც უარყოფილია, არ ნადგურდება, არამედ იმ უმაღლესშია შენახული, რაც არის τέλος.

თუკი ეს ყველაფერი ასეა, მაშინ მართალია ჰეგელი, როდესაც „სამართლის ფილოსოფიის“ მეორე ნაწილში („სიკეთე და სინდისი“), ადამიანს ახასიათებს, როგორც მხოლოდ ცალკეულ ინდივიდს და განიხილავს მას „ბოროტების მორალურ ფორმად“, რაც ამოღებულ უნდა იქნას მორალის ტელეოლოგიიდან, ასე რომ, ინდივიდი, რომელიც ამ საფეხურზე რჩება, ან სცოდავს, ან ცდუნებულია. მეორეს მხრივ, ჰეგელი ცდება, როდესაც რწმენის შესახებ საუბრობს, ცდება, როდესაც ხმამაღლა და ცხადად არ აპროტესტებს ფაქტს, რომ აბრაამი ხარობს პატივითა და დიდებით, რომელიც მას რწმენის პატრიარქის სახით ერგო, როდესაც ის დევნილი და დასჯილი უნდა იყოს, ვითარცა მკვლელი.

რადგან, რწმენაა სწორედ ის პარადოქსი, რომ ცალკეული უფრო მაღალია, ვიდრე ყოვლისმომცველი, - თუმცა, უნდა აღინიშნოს, იმგვარად, რომ მოძრაობა მეორდება, შესაბამისად კი ინდივიდი, მას შემდეგ, რაც ყოვლისმომცველის ნაწილი იყო, ახლა ცალკეულის სახით საკუთარი თავის იზოლირებას ახდენს, როგორც ყოვლისმომცველზე მაღლა მდგომი. რომ არა რწმენა, აბრაამი დაიღუპებოდა, მაშინ რწმენა არასოდეს ყოფილა ამქვეყნად... იმიტომ, რომ ის მუდამ არსებობდა. რადგან, თუ ეთიკური (ანუ მორალური) ყველაზე მაღლა დგას, ხოლო ადამიანში არაფერი დარჩა არათანაზომადი, გარდა იმისა, რაც ბოროტებითაა (ანუ ცალკეული, რაც ყოვლისმომცველში უნდა იქნას გამოხატული), მაშინ ადამიანს სხვა კატეგორია აღარ სჭირდება, გარდა იმისა, ბერძნებმა რომ მოიპოვეს ან რაც თანმიმდევრული გააზრების გზით შეიძლება გამოტანილი იქნას იქიდან. ჰეგელს ეს ფაქტი არ უნდა მიეჩუმათებინა, რადგან მისთვის ცნობილი იყო ბერძენთა ნააზრევი.

არცთუ იშვიათად ადამიანებისგან, რომლებიც ტექსტებში ჩაკარგვას გაურბიან, შესაძლოა ისეთი ფრაზები გავიგონოთ, როგორიცაა ის, რომ ქრისტიანობას შუქი ასხოვოსნებს, როდესაც წარმართობა ბნელითაა მოცული. ასეთი გამოთქმა ყოველთვის უცნაურად მეჩვენებოდა, იმდენად, რამდენადაც ყველა ღრმა მოაზროვნე და ყველა სერიოზული ხელოვანი დღევანდელ დღესაც კი განახლებას პოულობს ბერძენი ერის მარადიულ სიყმაწვილეში. მსგავსი გამოთქმა შესაძლოა ახსნილ იქნას იმ მოსაზრებით, რომ ადამიანებმა არ იციან, რა თქვან, და იციან მხოლოდ ის, რომ რაღაც უნდა თქვან. სავსებით მართებულია იმის თქმა, რომ წარმართობაში არ არის რწმენა, მაგრამ თუ ამით რაღაცის თქმაა საჭირო, ადამიანი ოდნავ უფრო ცხადად უნდა განმარტავდეს, თუ რას გულისხმობს რწმენის ქვეშ, რადგან საწინააღმდეგო შემთხვევაში კვლავ მხოლოდ ფრაზები შეგვრჩება ხელთ. იოლია არსებობისა და რწმენის სრულად განმარტება რწმენის შესახებ რაიმე წარმოდგენის გარეშე, ასეთი ადამიანი კი ყველაზე ცუდ გათვლას არ აკეთებს, როდესაც იმედი აქვს ასეთი განმარტებით აღტაცებისა; რადგან, როგორც ბუალო იტყოდა: „un sot trouve toujours un plus sot qui l’admire“. რწმენა არის სწორედ ისეთი პარადოქსი, რომ ცალკეული ინდივიდი უნვიერსალურზე მაღლა დგას, გამართლებულია მის წინაშე, და არა მორჩილია, არამედ მბრძანებელი, - თუმცა კი, უნდა აღინიშნოს, იმგვარად, რომ სწორედ ცალკეული ინდივიდია ის, ვინც, იყო რა დაქვემდებარებული ყოვლისმომცველს, როგორც ცალკეული, ახლა ყოვლისმომცველის მეშვეობით იქცევა ინდივიდად, რომელიც, როგორც ცალკეული, აღემატება ყოვლისმომცველს, რადგან ინდივიდი, როგორც ცალკეული, აბსოლუტურ დამოკიდებულებაში იმყოფება აბსოლუტთან. ამ პოზიციის მედიაცია ვერ მოხდება, რადგან ყოველგვარი მედიაცია ყოვლისმომცველის წყალობით ხდება; ის არის და რჩება მარადიულ პარადოქსად, რაც აზრისათვის მიუწვდომელია. და მაინც, რწმენა პარადოქსია, - ან (ეს გახლავთ ლოგიკური დასკვნა, რასაც, მკითხველს ვთხოვდი, გამუდმებით შეენარჩუნებინა in mente, რადგან ჩემთვის მეტისმეტად რთული იქნება ყოველ ჯერზე ამის შეხსენება) - ან რწმენა არასოდეს არსებულა... ზუსტად იმიტომ, რომ ის მუდამ არსებობდა. სხვა სიტყვებით, აბრაამი დაღუპულია.

მართალია, რომ ცალკეულ ინდივიდს ეს პარადოქსი შესაძლოა ცდუნებაში შეეშალოს, მაგრამ ამ მიზეზით ის არ უნდა დავფაროთ. მართალია, რომ მრავალი ადამიანის კონსტიტუციისთვის შესაძლოა ეს პარადოქსი განმზიდველი იყოს, მაგრამ ამ მიზეზით რწმენა არ უნდა ვაქციოთ რაღაც განსხვავებულად, რათა მას დავეუფლოთ, არამედ უმალ ვაღიაროთ, რომ რწმენა არ გაგვაჩნია. როდესაც ისინი, ვინც ფლობს რწმენას, კონკრეტული კრიტერიუმების ჩამოყალიბებაზე უნდა ზრუნავდნენ ცდუნებისგან პარადოქსის განსხვავებისათვის.

აბრაამის ისტორია ეთიკურის ასეთ ტელეოლოგიურ გაუქმებას გულისხმობს. არ არსებულა ჭკვიანი თავებისა და ფუნდამენტურ მეცნიერთა დეფიციტი, ვისაც შესაბამისი ანალოგიები მოუძებნია. მათი სიბრძნე იმ კოხტა ვარაუდიდან იღებს სათავეს, რომ საფუძველში - ყველაფერი ერთნაირია. თუკი უფრო ახლოდან დავაკვირდებით, ეჭვი არ არის, რომ სამყაროში ერთ ანალოგიასაც ვერ ვნახავთ (გარდა გვიანდელისა, რომელიც არაფერს ამტკიცებს), რადგან ერთი რამ არის მყარი და უცვლელი. კერძოდ კი ის, რომ აბრაამი არის რწმენა, და რომ რწმენა, ჩვეულებრივ, მასშია გამოხატული, ვისი ცხოვრებაც გასააზრებლად ყველაზე პარადოქსული კი არ არის, არამედ იმდენად პარადოქსულია, რომ მისი გააზრება უბრალოდ შეუძლებელია. ის აბსურდის ძალით მოქმედებს, რადგან უკიდურესად აბსურდულია ის, რომ ის, როგორც ცალკეული, ყოვლისმომცველზე მაღლა დგას. ამ პარადოქსის მედიაცია შეუძლებელია; რადგან, როგორც კი ამას დაიწყებს, მყისიერად უნდა აღიაროს, რომ ის ცდუნებაშია, ხოლო თუ ეს ასეა, ის ვერასოდეს მივა ისააკის მსხვერპლად შეწირვის წერტილამდე, ან, თუკი უკვე შესწირა ისააკი, მონანიედ უნდა დაუბრუნდეს ყოვლისმომცველს. აბსურდის ძალით მოიპოვებს ის ისააკს ხელახლა. შესაბამისად, აბრაამი არცერთი გაგებით არ არის ტრაგიკული გმირი, ის უმალ მკვლელი ან მორწმუნეა. შუალედური საფეხური, რომელმაც ტრაგიკული გმირი უნდა იხსნას, აბრაამს არ გააჩნია. ამგვარად, მე ძალმიძს ტრაგიკული გმირის გაგება, მაგრამ არ შემიძლია გავუგო აბრაამს, თუმცა გარკვეული შლეგური აზრით მე მისით მეტად ვარ აღტაცებული, ვიდრე ნებისმიერი სხვა ადამიანით.

ისააკისადმი აბრაამის დამოკიდებულება, ეთიკური გაგებით, ერთობ მარტივად გამოიხატება იმის თქმით, რომ მამას თავისი ძე საკუთარ თავზე მეტად უნდა უყვარდეს. თუმცა თავისი მოქმედების სფეროში ეთიკურს გარკვეული გრადაციები აქვს. მოდით გავარკვიოთ, არის თუ არა ამ ამბავში ეთიკურის უფრო ამაღლებული გამოვლინება, რამაც შეიძლება ეთიკურად განმარტოს მისი მოქმედება, ეთიკურად გაამართლოს ძის მიმართ ეთიკური ვალდებულების გაუქმება, არ გავცდებით რა ამ დროს ეთიკურის ტელეოლოგიას.

როდესაც წამოწყება, რომელზეც მთელი ერი ზრუნავს, უეცრად შეჩერებული აღმოჩნდება, როდესაც იგი ემხობა ზეცის გულისწყრომის შედეგად, როდესაც განრისხებული ღვთაება ისეთ სიმშვიდეს ჰფენს, რომ ამით ყველა ძალისხმევა გაქილიკებულია, როდესაც წინასწარმეტყველი ასრულებს თავის მძიმე ამოცანას და აცხადებს, რომ ღვთაება ახალგაზრდა ქალწულს მოითხოვს მსხვერპლად - მაშინ ასრულებს მამა გმირულ მსხვერპლშეწირვას. ის სულგრძელად ფარავს თავის ტკივილს, თუმცა კი შესაძლოა ჰქონოდა სურვილი, ყოფილიყო „მდაბალი ადამიანი, ვისაც ცრემლის უფლება აქვს“, და არა მეფე, რომელიც მეფურად იქცევა. და მიუხედავად იმისა, რომ მარტოსული ტკივილი იჭრება მის გულში, მას მხოლოდ სამი სანდო ადამიანი ჰყავს, თუმცა მალე მთელი ერი შეიტყობს მისი ტკივილის შესახებ, მაგრამ ასევე მისი გმირობის შესახებაც, რადგან ყველას სიკეთისთვის მას საკუთარი ქალიშვილის, საყვარელი ქალწულის მსხვერპლად შეწირვა სურს. ო, მომხიბვლელი მკერდი! ო, მშვენიერი ღაწვები! ო, ოქროს თმები! (ლექსი 687). ქალიშვილი განგმირავს მას თავისი ცრემლით, ის კი სახეს შეაქცევს, მაგრამ გმირი დანას იშიშვლებს. ხოლო როდესაც ეს ამბავი წინაპართა სახლს მიაღწევს, მაშინ გაწითლდებიან საბერძნეთის ქალწულები აღმაფრენისგან, ხოლო თუ ქალიშვილი დანიშნული იყო, მისი საქმრო არ განრისხდება, არამედ ამაყი შეიქნება სასიმამროს ქმედებით, რადგან ქალწული მასთან მეტად გრძნობითი კავშირით იყო შეკრული, ვიდრე მამასთან.

როდესაც უშიშარი მსაჯული, რომელმაც ისრაელი გაჭირვების ჟამს იხსნა, ერთი ამოსუნთქვით შეკრავს საკუთარ თავსა და ღმერთს ერთი და იმავე ფიცით, მაშინ ის ჰეროიკულად შეცვლის ახალგაზრდა ქალწულის ზეიმს, საყვარელი ქალიშვილის სიხარულს ნაღველით, მასთან ერთად კი მთელი ისრაელი დაიტირებს მის ქალწულებრივ ახალგაზრდობას; მაგრამ ყოველი თავისუფლად შობილი მამაკაცი გაუგებს, და ყოველი გულმაგარი ქალი აღფთოვანდება იფთახით, და ისრაელის ყოველი ქალწული ისურვებს ისე იმოქმედოს, როგორც მისმა ქალიშვილმა. რადგან, რა იქნებოდა სასიკეთო იმაში, თუკი იფთახი გაიმარჯვებდა ფიცის მიზეზით, მაგრამ არ დაიცავდა მას? ნუთუ არ წაერთმეოდა გამარჯვება ერს?

როდესაც ძე ივიწყებს თავის ვალდებულებას, როდესაც სახელმწიფო მამას სამართლიანობის მახვილს გადასცემს, როდესაც კანონი სასჯელს მოითხოვს მამის ხელით, მაშინ ივიწყებს მამა გმირულად, რომ დამნაშავე მისი ძეა, ის სულგრძელად ფარავს თავის ტკივილს, მაგრამ ერთი ადამიანიც არ იარსებებს, არც ერთი ძე, ვინც აღტაცებაში არ იქნება მამისგან, ხოლო ყოველ ჯერზე, როდესაც რომის კანონის განმარტება ხდება, უნდა გავიხსენოთ, რომ მრავალს განუმარტავს იგი განსწავლულად, მაგრამ არავის - ისეთი სიდიადით, ვითარცა ბრუტუსს.

თუკი, მეორეს მხრივ, სანამ ზურგის ქარი მიაქანებდა ფლოტს თავისი მიზნისკენ, აგამემნონი მაცნეს გაგზავნიდა იფიგენიას მოსაყვანად, რათა მსხვერპლად შეეწირა იგი; თუკი იფთახი, თავისუფალი ყოველგვარი ფიცისაგან, რომელსაც ერის ბედი უნდა გადაეწყვიტა, ეტყოდა თავის ქალიშვილს: „დაიტირე შენი ქალწულობა ორი თვის განმავლობაში, რადგან მსხვერპლად უნდა შეგწირო“; ბრუტუსს რომ მართალი შვილი ჰყოლოდა და მაინც ებრძანებინა ლიქტორებისთვის მისი სიკვდილით დასჯა - ვინ გაუგებდა მათ? თუკი ეს სამი ადამიანი უპასუხებდა კითხვას, თუ რატომ მოიქცა ასე: „ეს არის ჩვენი გამოცდა“ - ნუთუ უკეთ გაუგებდნენ მათ ადამიანები?

როდესაც აგამემნონი, იფთახი და ბრუტუსი გადამწყვეტ მომენტში ჰეროიკულად უმკლავდებიან ტკივილს, ჰეროიკულად ჰკარგავენ საყვარელ ადამიანებს და მხოლოდ გარეგნული მსხვერპლშეწირვაღა უნდა შეასრულონ, არ იარსებებს დედამიწის ზურგზე კეთილშობილი სული, რომელიც თანაგრძნობის ცრემლს არ დაღვრის მათი ტკივილისათვის და მათი გმირობით აღტაცებისგან. მაგრამ თუ, მეორეს მხრივ, ეს სამი ადამიანი გადამწყვეტ მომენტში გმირულ ქმედებას შემდეგ სიტყვებს დაურთავდა: „თუმცა, ეს არ მოხდება“, - ვინ გაუგებდა მაშინ მათ? თუკი განმარტების სახით დაურთავდნენ: „ჩვენ ეს აბსურდის ძალით გვწამს“, - ვინ გაუგებდა მათ უკეთ? რადგან, ვინ ვერ გაიგებდა იოლად, რომ ეს მართლაც აბსურდია, მაგრამ ვინ გაიგებდა, რომ ამის რწმენა შეიძლება?

ტრაგიკულ გმირსა და აბრაამს შორის სხვაობა ცხადია. ტრაგიკული გმირი ეთიკურის საზღვრებში რჩება. ის ნებას რთავს ეთიკურის ერთ გამოხატულებას, იპოვოს თავისი τέλος ეთიკურის მეტად ამაღლებულ გამოხატულებაში; ეთიკური დამოკიდებულება მამასა და ძეს შორის, ან ქალიშვილსა და მამას შორის, მას დაჰყავს გრძნობაზე, რომლის დიალექტიკა მორალურობის იდეასთან დამოკიდებულებაში მდგომარეობს. აქ კითხვაც კი არ შეიძლება დაისვას თვით ეთიკურობის ტელეოლოგიური გაუქმების შესახებ.

აბრაამის შემთხვევაში მდგომარეობა განსხვავებულია. თავისი ქმედებით მან მთლიანად გადააბიჯა ეთიკურს და უფრო ამაღლებულ τέλος-ს დაეუფლა მის მიღმა, რომელთან დამოკიდებულებაში მან გააუქმა ეთიკური. რადგან, ერთობ მაინტერესებს, როგორ შეიძლება აბრაამის ქმედების დაკავშირება ყოვლისმომცველთან, და საერთოდ შესაძლებელია თუ არა რაიმე კავშირის აღმოჩენა აბრაამის ქმედებასა და ყოვლისმომცველს შორის... გარდა იმ ფაქტისა, რომ მან გადააბიჯა უნივესალურს. ეს არ მომხდარა ხალხის სახსნელად, არც სახელმწიფოს იდეის მხარდასაჭერად, და არც განრისხებულ ღვთაებათა გულის მოსალბობად. თუკი საერთოდ შესაძლებელია, წარმოშობილიყო კითხვა ღვთაებათა რისხვის შესახებ, ასეთი რისხვა მხოლოდ აბრაამის წინააღმდეგ იქნებოდა მიმართული, ხოლო აბრაამის ქმედებას არაფერი აქვს საერთო ყოვლისმომცველთან, ეს წმინდა წყლის კერძო საქმეა. შესაბამისად, თუ ტრაგიკული გმირი დიადი თავისი მორალური ღირსების წყალობით არის, აბრაამი დიადია წმინდად პირადი ღირსების წყალობით. აბრაამის ცხოვრებაში არ არსებობს ეთიკურის მეტად ამაღლებული გამოხატულება, ვიდრე ის, რომ მამას საკუთარი ძე უნდა უყვარდეს. ეთიკურობის შესახებ, მორალის აზრით, მოცემულ შემთხვევაში კითხვაც კი არ არსებობს. რამდენადაც ყოვლისმომცველი აქ საერთოდ მყოფობს, ის დაფარულია ისააკში, მის წიაღში, და ისააკის ბაგეთაგან უნდა ამბობდეს: „არ გააკეთო! ყველაფერს დაღუპავ!“

მაშ რატომ აკეთებს აბრაამი ამას? ღმერთისათვის და (რაც იგივეა) საკუთარი თავისთვის. მან გააკეთა ეს ღმერთისთვის, რადგან ღმერთმა მისგან რწმენის დასტური მოითხოვა; ხოლო საკუთარი თავისთვის მან ეს გააკეთა, რათა საბუთი წარმოედგინა. ამ ორი თვალსაზრისის ერთიანობის საუკეთესო გამოხატულებაა სიტყვა, რომელიც მუდამჟამს გამოიყენებოდა ამ სიტუაციის დასახასიათებლად: ეს გამოცდაა, ცდუნებაა. ცდუნება - რას ნიშნავს იგი? ადამიანს ჩვეულებრივ ის აცდუნებს, რაც ვალდებულების შესრულებაში უშლის ხელს, მაგრამ ამ შემთხვევაში თვით ეთიკურია ცდუნება... რამაც მას შესაძლოა ღმერთის ნება არ აღასრულებინოს. ასეთ შემთხვევაში, რა არის ვალდებულება? ვალდებულება - ღმერთის ნების ზუსტი გამოხატულებაა.

აქ ჩნდება ახალი კატეგორიის შემოტანის აუცილებლობა, თუკი აბრაამის გაგება გვსურს. ღვთაებისადმი მსგავსი დამოკიდებულება წარმართობისთვის უცნობი იყო. ტრაგიკული გმირი კერძო ურთიერთობებს არ ამყარებს ღვთაებასთან, მაგრამ მისთვის ეთიკური - ღვთაებრივია, შესაბამისად, ამ სიტუაციაში მოქცეული პარადოქსის მედიაცია ყოვლისმომცველში შეიძლება.

აბრაამის მედიაცია შეუძლებელია, ხოლო იგივე შეგვიძლია გამოვხატოთ სიტყვებით, თუ ვიტყვით, რომ მას არ შეუძლია საუბარი. სანამ მე ვსაუბრობ, მე ყოვლისმომცველს გამოვხატავ, ხოლო თუ ასე არ ვაკეთებ, მე ვერავინ გამიგებს. შესაბამისად, თუკი აბრაამს სურს, რომ საკუთარი თავი ყოვლისმომცველის ცნებებით გამოხატოს, მან უნდა თქვას, რომ ის ცდუნების მდგომარეობაში იმყოფება, რადგან მას არ გააჩნია მეტად ამაღლებული გამოხატულება ყოვლისმომცველისთვის, რომელიც დგას ყოვლისმომცველზე მაღლა, რომელსაც ის გადააბიჯებს.

შესაბამისად, თუმცა კი აბრაამი ჩემს აღტაცებას იწვევს, იმავდროულად ის მზარავს კიდეც. ისაა ადამიანი, ვინც უარყოფს და მსხვერპლად წირავს საკუთარ თავს ვალდებულებისთვის, უარს ამბობს სასრულზე უსასრულოს მოსახელთებლად, ასეთი ადამიანი კი ერთობ უზრუნველყოფილია; ტრაგიკული გმირი სწირავს საიმედოს მეტად საიმედოსთვის, დამკვირვებლის თვალები კი მშვიდადაა დავანებული მასზე. მაგრამ ის, ვინც ყოვლისმომცველს სწირავს, რათა კიდევ უფრო ამაღლებული მოიხელთოს, რაც არ არის ყოვლისმომცველი - ის რას აკეთებს? არის შესაძლებელი, რომ ეს იყოს რაიმე, განსხვავებული ცდუნებისგან? ხოლო თუ ეს შესაძლებელია... მაგრამ ადამიანი შეცდა - რა იხსნის მას? ის ტრაგიკული გმირის მთელ ტკივილს განიცდის, მას ნულამდე დაჰყავს სიხარული ამ სამყაროში, უარს ამბობს ყველაფერზე... და შესაძლოა იმავდროულად უარს ამბობდეს იმ ამაღლებულ სიხარულზე, რაც მისთვის იმდენად ძვირფასი იყო, რომ მას ნებისმიერ ფასად შეიძენდა. მას ვერ გაუგებს ის, ვინც აკვირდება, და ვერც მისი მზერა დაივანებს მასზე მშვიდად. იქნებ იმის გაკეთება არც იყოს შესაძლებელი, რასაც მორწმუნე აპირებს, რადგან ეს მართლაც წარმოუდგენელია. ან, თუ ეს შესაძლებელია, მაგრამ ადამიანმა მცდარად გაიგო ღვთაებისა - რა იხსნის მას? ტრაგიკულ გმირს ცრემლი ესაჭიროება და მოითხოვას მას, ხოლო სად არის მოშურნე თვალი, რომელიც იმდენად დაშრეტილია, რომ არ ძალუძს აგამემნონთან ერთად ცრემლის ღვრა; და სად არის ადამიანი, რომელიც იმდენადაა ჩავარდნილი საგონებელში, რომ აბრაამის დატირებას განიზრახავს? ტრაგიკული გმირი თავის საქმეს ასრულებს დროის კონკრეტულ მომენტში, მაგრამ დროის მსვლელობაში მას არანაკლებ მნიშვნელოვანის გაკეთება უწევს: ის ესტუმრება ადამიანს, ვისი სულიც ნაღველითაა მოცული, ვისი მკერდიც ვეღარ სუნთქავს გოდებისა გამო, ვისი ფიქრებიც ცრემლითაა გაჟღენთილი და დამძიმებული, მას ეჩვენება ის, ხსნის მას მწუხარების ჯადოს, ასუსტებს მჭიდრო კორსეტს, აფრქვევს ცრემლს, რითიც საშუალებას აძლევს ტანჯულს, დაივიწყოს საკუთარი ტკივილი. შეუძლებელია აბრაამის დატირება. ადამიანი მას უახლოვდება horror religiosus-ით, როგორც ისრაელის ხალხი უახლოვდებოდა სინაის მთას. მაშინ, თუ ადამიანი, რომელიც მორიას მთაზე ადის, რომლის მწვერვალი ცად არის აზიდული აულიის დაბლობზე, თუკი ის სომნამბულისტი არ არის, რომელიც უსაფრთხოდ დაიარება უფსკრულის კიდეზე, მაშინ როდესაც ის, ვინც მთის ძირში დგას, შიშისგან აკანკალებული შეჰყურებს, და პატივისცემის გამოისობით ვერ ბედავს მის დაძახებას, - თუ ამ ადამიანს დაებნა გონება, თუკი მან დაუშვა შეცდომა?! მადლობა და კიდევ ერთხელ მადლობა მას, ვინც ადამიანს, რომელიც ცხოვრებისეულმა მწუხარებამ შეაკრთო და გააშიშვლა, ლეღვის ფოთოლს სთავაზობს მისი უბედურების დასაფარად. მადლობა შენ, დიადო შექსპირო, რომელმაც შეძელი ყველაფერი გამოგეხატა, აბსოლუტურად ყველაფერი, ისე, როგორც არის, და მაინც - რატომ არასოდეს გამოგითქვამს ეს ტკივილი? იქნებ საკუთარი თავისთვის დაიტოვე, ვითარცა ის შეყვარებული, რომლის სახელის ხსენება გაუსაძლისია მთელი სამყაროს წინაშე? რადგან, პოეტი მოიპოვებს სიტყვათა ძალაუფლებას, ძალაუფლებას სხვათა ყველა საზარელი საიდუმლოს გამოთქმისა, რის საფასურს ერთი პატარა საიდუმლო წარმოადგენს, რომელსაც ის ვერ გამოთქვამს... პოეტი არ არის მოციქული, ის ეშმაკებს მხოლოდ ეშმაკთა ძალით განდევნის.

მაგრამ ახლა, როდესაც ეთიკური ტელეოლოგიურადაა გაუქმებული, როგორ უნდა იარსებოს ადამიანმა, ვისშიც არის იგი გაუქმებული? ის არსებობს როგორც კერძო, საპირისპიროდ ყოვლისმომცველისა. ნიშნავს თუ არა ეს, რომ ის სცოდავს? რადგან ესაა ფორმა ცოდვისა, რომელიც იდეაში მოჩანს, მსგავსად ჩვილისა, რომელიც, თუმცაღა, არ სცოდავს, რადგან ის ჯერ კიდევ ვერ აცნობიერებს თავის არსებობას, მაგრამ, მიუხედავად ამისა, მისი არსებობა, იდეური განხილვისას, ცოდვაა, ეთიკური კი ყოველ წამს წარუდგენს მას თავის მოთხოვნებს. თუკი ვინმე უარყოფს, რომ ეს ფორმა შესაძლოა [ზრდასრულში] იმგვარად იქნას გამეორებული, რომ ის ცოდვა აღარ იქნება, მაშინ აბრაამისთვის განაჩენი გამოტანილია. მაშ, როგორღა არსებობდა აბრაამი? მას სწამდა. ეს არის პარადოქსი, რომელიც მას ზღვარზე აკავებს და რომელსაც ვერც ერთ ადამიანს ვერ აუხსნის, რადგან პარადოქსი იმაში მდგომარეობს, რომ ის, როგორც ინდივიდი, საკუთარ თავს აბსოლუტისადმი აბსოლუტურ დამოკიდებულებაში აყენებს. მართლდება თუ არა ის? მისი გამართლება კიდევ ერთი პარადოქსია; რადგან, თუ ის მართლდება, ეს ხდება არა რაიმე ყოვლისმომცველის, არამედ ცალკეული ინდივიდის სახით მყოფობის ძალით.

როგორღა იყოს ადამიანი დარწმუნებული, რომ ის გამართლდება? საკმაოდ იოლია მთელი არსებობის დაყვანა სახელმწიფოს ან საზოგადოების იდეამდე. თუკი ადამიანი ამას გააკეთებს, ის მედიაციასაც იოლად შეძლებს, რადგან ასეთ შემთხვევაში ადამიანი საერთოდ ვერ შეხვდება იმ პარადოქსს, რომ ინდივიდი, როგორც ინდივიდი, უფრო მაღალია, ვიდრე ყოვლისმომცველი - რაც მე ზუსტად შემიძლია ასევე პითაგორას თეზისით გადმოვცე, რომ კენტი რიცხვები მეტად სრულყოფილია, ვიდრე ლუწი. თუკი ჩვენს დროში ვინმე დროდადრო გაიგონებს არგუმენტს, რომელსაც პარადოქსთან აქვს დამოკიდებულება, ის ასეთი იქნება: „ეს შედეგით უნდა შეფასდეს“. გმირი, რომელიც σκάνδαλο-დ იქცა თავისი თანამედროვეებისთვის, რადგან ეს უკანასკნელნი აცნობიერებენ, რომ ის არის პარადოქსი, რომელიც საკუთარ თავს გასაგებად ვერ აქცევს, შეჰღაღადებს საკუთარ თაობას: „შედეგი ჭეშმარიტად დაასაბუთებს, რომ მე გამართლებული ვარ“. ჩვენს დროში ასეთი ღაღადისი უკიდურესად იშვიათად გვესმის, რადგან ჩვენი საუკუნე, მისდა სამწუხაროდ, ვერ შობს გმირებს, თუმცა ის დადებითიც ახლავს, რომ მცირე რაოდენობის კარიკატურებს ქმნის. საკმარისია ჩვენს საუკუნეში ადამიანმა გაიგონოს: „ეს შედეგის მიხედვით უნდა შეფასდეს“, რომ ადამიანისთვის მყისვე ხდება ცხადი, თუ ვისთან საუბრის პატივი ხვდა წილად. ამგვარად მოსაუბრენი მრავალრიცხოვან ტომს წარმოადგენენ, ვისაც მე საერთო სახელს - დოცენტს - ვუწოდებ. ისინი უსაფრთხოდ არსებობენ თავის ფიქრებში, ისინი მყარ ნიადაგზე დგანან და ნათელი პერსპექტივა აქვთ კარგად ორგანიზებულ სახელმწიფოში, მათ საუკუნეები და ათასწლეულებიც კი აშორებს არსებობის ძვრებს, ისინი აღარ შიშობენ, რომ მსგავსი რამ შესაძლოა განმეორდეს - რადგან, რას იტყვიან ამაზე პოლიცია და გაზეთები?! მათი ცხოვრების საქმე დიადთა განსჯაა, განსჯა შედეგების მიხედვით. დიადთა მიმართ მსგავსი მიდგომა მათში ქედამღლობისა და უსუსურობის უცნაურ ნაზავს ავლენს: ქედმაღლობისა, რადგან მიაჩნიათ, რომ ისინი მოწოდებულნი არიან მსაჯულებად; უსუსურობისა, რადგან ვერ გრძნობენ, რომ თუნდაც უშორესი კავშირი არსებობდეს მათსა და დიადებს შორის. რასაკვირველია, ადამიანი, რომელიც ნაწილობრივ erectioris ingenii-ს მაინც ფლობს, სრულად არ იქცევა ცივ და ლორწოვან მოლუსკად, ხოლო დიადთან მიახლოვებისას მხედველობიდან არ გამორჩება, რომ სამყაროს შექმნის დღიდან, როგორც წესი, შედეგი ბოლოს დგება, და თუ ვინმეს მართლაც სურს რაიმეს სწავლა დიად საქმეთაგან, ყურადღება დასაწყისს უნდა მიაქციოს. იმ შემთხვევაში, თუკი მას, ვინც მოქმედებს, საკუთარი თავი უნდა შეეფასებინა შედეგის მიხედვით, ის ვერასოდეს მიაღწევდა საწყის წერტილს. მიუხედავად იმისა, რომ შედეგმა შესაძლოა მთელ ქვეყანას მოჰგვაროს სიხარული, გმირს ის დახმარებას ვერ გაუწევს, რადგან შედეგს ის მხოლოდ მას შემდეგ შეიტყობს, რაც ყველაფერი დასრულდება, ხოლო გმირად ის ამის გამოისობით კი არ იქცევა, არამედ იმ ფაქტიდან გამომდინარე, რომ მან დაიწყო. მეტიც, შედეგი (რამდენადაც ის არის სასრული პასუხი უსასრულო მოთხოვნაზე) თავის დიალექტიკურ სისავსეში სრულიად შეუთავსებელია გმირის არსებობასთან. ან იქნებ შესაძლებელი იყოს იმის დამტკიცება, რომ აბრაამი გამართლებულ იქნა ცალკეული ინდივიდის პოზიციის მიღებით ყოვლისმომცველისადმი... იმ ფაქტით, რომ მან ისააკი სასწაულის ძალით მოიპოვა? აბრაამს რომ მართლაც შეეწირა ისააკი, ის ნაკლებად იქნებოდა გამართლებული?

მაგრამ ადამიანებს შედეგი აინტერესებთ, ისევე, როგორც წიგნის დასასრული აინტერესებთ ხოლმე - მათ სურთ არაფერი იცოდნენ შიშის, ტანჯვისა და პარადოქსის შესახებ. ისინი ესთეტიკურად ეკურკურებიან შედეგს, იგი ისევე მოულოდნელად და, იმავდროულად, ისევე იოლად მოდის, როგორც ლატარიაში მოგება. ხოლო შედეგის შესახებ მოსმენისას ადამიანი მორალურად მაღლდება. და მაინც, ტაძრის არც ერთი მძარცველი, რომელსაც საკატორღო სამუშაო აქვს მისჯილი, არ წარმოადგენს ისეთ მდაბალ ბოროტმოქმედს, როგორც ადამიანი, რომელიც სიწმიდეებს ძარცვავს, თვით იუდაც კი, რომელმაც საკუთარი მოძღვარი ოცდაათ ვერცხლად გასცა, არ იმსახურებს მეტ სიძულვილს, ვიდრე ადამიანი, რომელიც სიდიადეს ჰყიდის.

ჩემი სულისათვის ამაზრზენია სიდიადის შესახებ არაადამიანური საუბარი, მისი ხილვა შორს, პირქუში და განუსაზღვრელი ფორმით, ხილვა იმისა, რომ ის დიადია, თუმცა მისი ადამიანური ხასიათის გაცხადების გარეშე - რადგან ასეთ შემთხვევაში ის აღარ იქნება დიადი. ის კი არ მაქცევს დიადად, რაც ჩემს თავს ხდება, არამედ ის, რასაც მე ვაკეთებ. მართლაც, არავინ ჩათვლის ადამიანს დიადად, რომელმაც ლატარიაში დიდი თანხა მოიგო. თუნდაც ადამიანი მოკრძალებულ გარემოში იზრდებოდეს, მე მაინც მოვითხოვ მისგან, არ იყოს იმდენად არაადამიანური საკუთარი თავის მიმართ, რომ მეფის სასახლე მისთვის მხოლოდ შორს მყოფი რაღაც იყოს, იოცნებებს რა მის შესახებ და, იმავდროულად, მის განდიდებას ისურვებს, ისევე, როგორც განადგურებას, რადგან ის მას მდაბლად განადიდებდა. მე მოვითხოვ მისგან, რომ საკმარისად მამაცი იყოს, რათა თავდაჯერებით და ღირსეულად შეაბიჯოს იმ ადგილზეც კი. ის არ უნდა იყოს იმდენად არაადამიანური, რომ ურცხვად დაარღვიოს ყველა კანონი და პირდაპირ ქუჩიდან შეიჭრას სამეფო დარბაზში. ამით ის უფრო მეტს დაკარგავს, ვიდრე მეფე. პირიქით, შესაძლოა მან სიხარული იმაში მოიპოვოს, რომ თავაზიანობის ყველა წესს სიხარულითა და ხალისით დაიცავს, რაც მას გულწრფელობასა და გამბედაობას შეჰმატებს. ეს მხოლოდ სიმბოლოა, რადგან აქ ნაჩვენები განსხვავება სულიერი დისტანციის ოდენ არასრულყოფილი გამოხატულებაა. მე ყოველი ადამიანისგან მოვითხოვ, არ იფიქროს იმდენად არაადამიანურად საკუთარი თავის შესახებ, რომ ვერ გაბედოს ისეთ სასახლეებში შესვლა, რომლებშიც არა მხოლოდ რჩეულთა მოგონებებია ცოცხალი, არამედ თვით რჩეულებიც ბინადრობენ. ის კადნიერად არ უნდა მიიწევდეს წინ და საკუთარ თავთან ნათესაობას ახვევდეს სხვებს თავს; პირიქით, ის ნეტარებას უნდა განიცდიდეს ყოველ ჯერზე, როდესაც თავს დაუხრის, იმავდროულად კი უნდა იყოს გულწრფელი და თავდაჯერებული, და რაღაც უფრო მეტი, ვიდრე მოახლე, რადგან თუ ასეთი არ იქნება, შესვლას ვერასოდეს შეძლებს. ხოლო რაც მას უნდა დაეხმაროს, ესაა შიში და ტანჯვა, რითიც დიადნი გამოიცდებიან, რადგან, წინააღმდეგ შემთხვევაში, თუკი მას მცირედი სიმტკიცე გააჩნია, ისინი მის სრულიად სამართლიან შურს გამოიწვევენ. ხოლო ის, რასაც მანძილი დიადად აქცევს, რასაც ადამიანები აქცევენ დიადად ცარიელი და ფუჭი ფრაზებით, თვითვე დაჰყავთ არარაობამდე.

ვინ იყო სამყაროში ისე დიადი, როგორც ის კურთხეული ქალი, ღვთისმშობელი, ქალწული მარიამი? და, მიუხედავად ამისა, როგორ ვსაუბრობთ ჩვენ მის შესახებ? ჩვენ ვამბობთ, რომ ის კურთხეული იყო ქალთა შორის. და თუ არა ის უცნაური გარემოება, რომ მსმენელებს ისევე არაადამიანურად შეუძლიათ ფიქრი, როგორც მოსაუბრეებს, ყველა ახალგაზრდა გოგონა იკითხავდა: „მე რატომ არ ვარ კურთხეული?“ ხოლო თუ მე სხვა არაფერი მექნებოდა სათქმელი, ასეთ კითხვას არ უარვყოფდი, როგორც უგუნურს, რადგან, როდესაც საქმე კურთხევას ეხება, თუ აბსტრაქტულად განვსჯით, ყველა ადამიანი თანაბრად იმსახურებს მას. ის, რაც გამორჩებათ ხოლმე, ესაა ტანჯვა, შიმშილი, პარადოქსი. ჩემი აზრი ისევე წმინდაა, როგორც ნებისმიერი სხვა, ხოლო აზრი ადამიანისა, ვისაც მსგავსის განაზრება შეუძლია, აუცილებლად დაიწმინდება - და თუ ასე არ მოხდება, ის საზარელს უნდა ელოდეს; რადგან, მან, ვინც ერთხელ მოიხმო ეს ხატები, მათ თავიდან ვეღარ მოიშორებს, ხოლო თუ შესცოდავს მათ წინააღმდეგ, ისინი შურს იძიებენ რისხვით, რომელიც გაცილებით საზარელია, ვიდრე ათი ულმობელი რეცენზენტის საქვეყნო ძაგება. რაღა თქმა უნდა, მარიამმა სასწაულებრივად შვა ჩვილი, მაგრამ ეს მის თავს ქალის მსგავსად მოხდა, ეს კი ქალისთვის შიშის, ტანჯვისა და პარადოქსის დროა. რასაკვირველია, ანგელოზი მომსახურე სული იყო, მაგრამ არა მონური, რომელიც ავალდებულებდა მას, ისრაელის სხვა ქალწულებისთვის ეთქვა: „ნუ შეიძულებთ მარიამს. ის, რაც მის თავს ხდება, არის არაჩვეულებრივი“. მაგრამ ანგელოზი მხოლოდ მარიამს ეწვია, და არავის შეეძლო ქალწულის გაგება. ბოლოს და ბოლოს, რომელი ქალი იყო იმდენადვე დამწუხრებული, როგორც მარიამი? და ნუთუ მართალი არ არის ამ შემთხვევაში, რომ ადამიანს, რომელსაც ღმერთი აკურთხებს, იმავდროულად წყევლის კიდეც?! ასეთია მარიამის სულიერი ინტერპრეტაცია, ის არ არის (ამის თქმა შოკისმომგვრელია ჩემთვის, მაგრამ კიდევ უფრო მეტად მგვრის შოკს, რომ მათ დაუფიქრებლად და კოხტაობით განმარტეს იგი ასე) - ის არ არის ლამაზი ქალბატონი, რომელიც ფუფუნებაში ზის და ღვთიურ ჩვილს ეთამაშება. მიუხედავად ამისა, როდესაც ის ამბობს, „აჰა, მხევალი უფლისა!“ - მაშინ არის ის დიადი, მე კი ვფიქრობ, რომ რთული არ იქნება იმის განმარტება, თუ რატომ იქცა ის ღვთისმშობლად. იგი არ საჭიროებს ამქვეყნიურ აღტაცებას, ზუსტად ისევე, როგორც აბრაამი არ საჭიროებს ცრემლს, რადგან მარიამი არ იყო გმირი, ისევე, როგორც აბრაამი, მაგრამ ორივე მათგანი უფრო დიადი გახდა, ვიდრე ნებისმიერი გმირი, არა იმიტომ, რომ ისინი შიშის, ტანჯვისა და პარადოქსისგან გათავისუფლდნენ, არამედ სწორედ ამის წყალობით.

დიდებულია, როდესაც პოეტი, წარუდგენს რა აღტაცებულ აუდიტორიას ტრაგიკულ გმირს, ბედავს თქმას: „დაიტირეთ იგი, რადგან ის ამას იმსახურებს“. რადგან, დიდებულია დაიმსახურო მათი ცრემლი, ვინც იმსახურებს, რომ ცრემლს ღვრიდეს. დიდებულია, როდესაც პოეტი ბედავს მართოს ბრბო, ბედავს ადამიანთა შეურაცხყოფას, მოითხოვს რა, რომ ყველა ადამიანმა შეამოწმოს საკუთარი თავი, თუ რამდენად იმსახურებს გმირის დატირების უფლებას. ყეყეჩთა ნაბანი წყალი ხომ წმიდათაწმიდას დამცირებაა?! მაგრამ კიდევ უფრო დიდებულია ის, რომ რწმენის რაინდი ბედავს უთხრას ყველა კეთილშობილს, ვინც მას დასტირის: „დაიტირეთ თქვენი თავი და არა მე“.

რასაკვირველია, ადამიანში ღრმა ემოციას იწვევს, როდესაც მავანს იმ შესანიშნავ ეპოქაში დაბრუნება სწყურია, როდესაც გრძნობს ნეტარ სწრაფვას სასურველი მიზნისკენ - იხილოს იესო, მოხეტიალე აღთქმულ მიწაზე. ესოდენ იოლი იყო შეცდომის არდაშვება? ნუთუ შემზარავი არ იყო, რომ ეს ადამიანი, რომელიც სხვა ადამიანთა შორის დააბიჯებდა, - ნუთუ შემზარავი არ იყო, რომ ის იყო ღმერთი?! ნუთუ შემზარავი არ იყო მასთან ერთად მაგიდასთან ჯდომა? ესოდენ იოლი იყო მოციქულად ქცევა? მაგრამ შედეგი - თვრამეტი საუკუნე - აქაა დახმარება, ის ეხმარება უსუსურ სიცრუეს, რომლის მეშვეობით საკუთარ თავსა და სხვებს ვატყუებთ. არ ვფიქრობ, იმგვარი გამბედაობა გამაჩნდეს, ამ მოვლენების თანამედროვეობა ვისურვო, მაგრამ, მიუხედავად ამისა, მე მკაცრად არ განვსჯი შეცდომაში მყოფებს, და არც მდაბალი აზრისა ვარ მათზე, ვინც მართებულად ხედავდა.

და მაინც, აბრაამს დავუბრუნდეთ. სანამ შედეგი დადგებოდეს, ან აბრაამია ყოველ წუთს მკვლელი, ან ჩვენ ვეჩეხებით პარადოქსს, რომელიც ყველა სახის მედიაციაზე მაღალია. შესაბამისად, აბრაამის ამბავი ეთიკურის ტელეოლოგიურ გაუქმებას გულისხმობს. როგორც ინდივიდი, ის ყოვლისმომცველზე ამაღლდა. ეს არის პარადოქსი, რომლისთვისაც დაუშვებელია მედიაცია. იმდენადვე აუხსნელია ის, თუ როგორ აღმოჩნდა იგი მასში, რამდენადაც ის, თუ როგორ დარჩა მასში. თუკი ეს არ არის აბრაამის მდგომარეობა, მაშინ ის ტრაგიკული გმირიც არ ყოფილა, და უბრალოდ მკვლელია. სურვილი, კვლავაც უწოდო მას რწმენის პატრიარქი, ესაუბრო ამის შესახებ ადამიანებს, რომლებიც სიტყვების გარდა არაფერს უწევენ ანგარიშს, უგნურებაა. საკუთარი ძალით ადამიანი შესაძლოა იქცეს ტრაგიკულ გმირად, მაგრამ არა რწმენის რაინდად. როდესაც ადამიანი შეუდგება გზას, გარკვეული აზრით, მძიმე გზას ტრაგიკული გმირისა, მრავალს შეუძლია მისთვის რჩევის მიცემა; მაგრამ მას, ვინც რწმენის ვიწრო გზაზეა შემდგარი, ვერავინ მისცემს რჩევას, მას ვერავინ გაუგებს. რწმენა - სასწაულია, თუმცა არც ერთი ადამიანი არაა მისგან გამორიცხული; რადგან ის, რაშიც ადამიანის მთელი ცხოვრებაა მოქცეული, არის ვნება, რწმენა კი ჭეშმარიტად ვნებაა.

 

 

პრობლემა II: არსებობს თუ არა აბსოლუტური ვალდებულება ღმერთის წინაშე?

 

ეთიკური ყოვლისმომცველია, ხოლო, როგორც ასეთი, ღვთიურიცაა. შესაბამისად, ადამიანს აქვს უფლება თქვას, რომ პრინციპში ყოველი ვალდებულება არის ვალდებულება ღმერთის წინაშე; მაგრამ თუ მეტის თქმა არ შეუძლია, ამით ადამიანი ადასტურებს, რომ იმავდროულად მას არ გააჩნია ვალდებულება ღმერთის წინაშე. ვალდებულება ვალდებულებად იქცევა ღმერთთან მიმართებით, მაგრამ თვით ვალდებულებაში მე ღმერთთან დამოკიდებულებას არ ვამყარებ. ვთქვათ, საუბარია ახლობლის სიყვარულის ვალდებულებაზე, მაგრამ ამ ვალდებულების შესრულებისას მე შევდივარ დამოკიდებულებაში არა ღმერთთან, არამედ ახლობელთან, რომელიც მიყვარს. თუკი მე ამასთან კავშირში ვიტყვი, რომ ღმერთის სიყვარული ჩემი ვალდებულებაა, ეს ტავტოლოგია იქნება, რამდენადაც „ღმერთი“ ამ შემთხვევაში გამოიყენება სრულიად აბსტრაქტული აზრით, როგორც ღვთაებრივი ანუ ყოვლისმომცველი ანუ ვალდებულება. ამგვარად, ადამიანის მოდგმის მთელი არსებობა სფეროს მსგავსადაა მომრგვალებული, სადაც ეთიკური, ერთსა და იმავე დროს, საზღვარიცაა და შემადგენელიც. ღმერთი იქცევა გაუჩინარების უხილავ წერტილად, უძლურ აზრად, მისი ძალა მხოლოდ ეთიკურშია მოქცეული, რაც არსებობის შემადგენელს წარმოადგენს. ხოლო თუკი უეცრად ვინმეს თავში მოუვა, უყვარდეს ღმერთი აქ მოწოდებულისგან განსხვავებული აზრით, ის რომანტიკული პიროვნებაა, მას უყვარს აჩრდილი, რომელიც, მეტყველების უნარი რომ ჰქონოდა, ეტყოდა: „მე არ მოვითხოვ შენს სიყვარულს. იდექი იქ, სადაც დგეხარ“. თუკი მოხდებოდა, რომ ადამიანი ღმერთს სხვაგვარად შეიყვარებდა, ასეთი სიყვარული მოწყვლადი იქნებოდა ეჭვისადმი, მსგავსად რუსოს მიერ ნახსენებისა, იმ ადამიანებთან მიმართებით, რომლებსაც ქაფრები მეტად უყვართ, ვიდრე ახლობლები.

თუკი ის, რაც აქ გადმოვეცით, მართებულია, თუკი არ არსებობს არათანაზომადობა ადამიანის ცხოვრებაში, ხოლო თუკი ასეთი არსებობს, ეს მხოლოდ შემთხვევითობაა, საიდანაც ვერანაირ დასკვნას ვერ გამოვიტანთ, და სანამ არსებობა მხოლოდ იდეის ჭრილში განიხილება, ჰეგელი მართალია; მაგრამ ის არ არის მართალი რწმენის შესახებ საუბრისას, როდესაც უშვებს, რომ აბრაამი რწმენის პატრიარქად იქნას განხილული; რადგან ამ უკანასკნელით ის განსჯის როგორც აბრაამს, ისე რწმენას. ჰეგელის ფილოსოფიაში das Äussere (die Entäusserung) უფრო მაღლა დგას, ვიდრე das Innere. ამის ილუსტრირება ხშირად ხდება მაგალითით. ბავშვი არის das Innere, მამაკაცი - das Äussere. შესაბამისად, ისე ხდება, რომ ბავშვი განისაზღვრება გარეშეთი, და პირიქით, მამაკაცი, das Äussere, განსაზღვრულია სახელდობრ das Innere-ს მეშვეობით. რწმენა კი, პირიქით, ისეთი პარადოქსია, სადაც, შინაგანი უფრო მაღალია, ვიდრე გარეშე, ან, ზემომოტანილ გამოთქმას თუ გამოვიყენებთ, კენტი რიცხვი უფრო მაღალია, ვიდრე ლუწი.

ამგვარად, ცხოვრების ეთიკური თვალსაზრისი არის ინდივიდის ამოცანა, თავიდან მოიშოროს შინაგანის დეტერმინანტები და გამოხატოს ისინი გარეშეში. ყოველ ჯერზე, როდესაც ის გადაუხვევს ამ გზიდან, როდესაც ჯიუტად შეეცდება გრძნობის, განწყობისა და ა.შ. შინაგან დეტერმინანტებში დაბრუნდეს, ის სცოდავს, ის ცდუნებაშია. რწმენის პარადოქსი იმაშია, რომ არსებობს ისეთი შინაგანი, რომელიც გარეშეს თანაუზომადია, შინაგანი, რომელიც არის არა პირველი შინაგანის იგივეობრივი, არამედ ახალი შინაგანი. ეს არ უნდა გამოგვრჩეს მხედველობიდან. თანამედროვე ფილოსოფიამ საკუთარ თავს უფლება მისცა, „რწმენის“ ადგილას უშუალო განეთავსებინა. თუკი ამას ვაღიარებთ, მაშინ სასაცილოა იმის უარყოფა, რომ რწმენა ყველა ეპოქაში არსებობდა. ამგვარად, რწმენა ერთობ ჭრელ კომპანიაში აღმოჩნდება გრძნობასთან, განწყობასთან, იდიოსინკრაზიასთან, მელანქოლიასა და სხვა მსგავსთან ერთად. მაგრამ ვერაფერი გაამართლებს ფილოსოფიის მიერ ამ ფრაზის გამოყენებას რწმენის მიმართ. რწმენას წინ უსწრებს უსასრულობის მოძრაობა, და მხოლოდ შემდეგ, აბსურდის ძალით, მოულოდნელად, შემოიჭრება რწმენა. ამის გაგება სათანადოდ შემიძლია, თუნდაც იმის პრეტენზიის გარეშე, რომ თვით გამაჩნია რწმენა. თუკი რწმენა მხოლოდ ისაა, რასაც მისგან ფილოსოფია ქმნის, მაშინ სოკრატე უფრო შორს წასულა, გაცილებით შორს, როდესაც ჭეშმარიტება საპირისპიროშია, რომ მას არასოდეს მიუღწევია მისთვის. ინტელექტუალური გაგებით მან უსასრულობის მოძრაობა შეასრულა. მისი უცოდინრობა უსასრულო თვითაღკვეთაა. ეს ამოცანა თავისთავად ადამიანის ძალების შესაბამისია, მიუხედავად იმისა, რომ ჩვენს დროში ადამიანები მას უგულვებელყოფენ. მაგრამ მხოლოდ მას შემდეგ, რაც ის განხორციელებულია, მხოლოდ მას შემდეგ, რაც ინდივიდი უსასრულოში აღმოჩნდება, მხოლოდ მაშინ მიიღწევა წერტილი, რომელშიც შესაძლოა რწმენა გამოვლინდეს.

რწმენის პარადოქსი ასეთია: ინდივიდი ყოვლისმომცველზე მაღალია, ინდივიდი (თუ დოგმატურ განსხვავებას გავიხსენებთ, რომელიც დღევანდელ დღეს იშვიათად გაისმის) ყოვლისმომცველისადმი თავის დამოკიდებულებას განსაზღვრავს თავისი დამოკიდებულებით აბსოლუტისადმი, და არა პირიქით, ანუ თავის დამოკიდებულებას აბსოლუტისადმი თავისი დამოკიდებულებით ყოვლისმომცველთან. პარადოქსი ასევე შესაძლოა გამოხატულ იქნას იმის თქმით, რომ არსებობს აბსოლუტური ვალდებულება ღმერთის წინაშე; რადგან, ვალდებულების ამ დამოკიდებულებაში ინდივიდი, როგორც ინდივიდი, აბსოლუტურ დამოკიდებულებაშია აბსოლუტთან. ამგვარად, როდესაც ამ მიმართებით ამბობენ, რომ ღმერთის სიყვარული ვალდებულებაა, ამით სრულიად განსხვავებულს ამბობენ იმისგან, რაც ზემოთ იყო გადმოცემული; რადგან, თუ ვალდებულება აბსოლუტურია, ეთიკური ფარდობითობაზე დაყვანილი აღმოჩნდება. თუმცა, აქედან არ გამომდინარეობს, რომ ეთიკური უნდა გაუქმდეს, არამედ ის სრულიად განსხვავებულ გამოხატულებას პოულობს, პარადოქსულ გამოხატულებას - მაგალითად, ასეთს: ღმერთის სიყვარულმა შესაძლოა რწმენის რაინდი აიძულოს ახლობლის სიყვარულს იმის საწინააღმდეგო გამოხატულება მიანიჭოს, რაც, ეთიკურად თუ ვიტყვით, ვალდებულების მიერ მოითხოვება.

ეს რომ ასე არ იყოს, რწმენას ვერ ექნებოდა სათანადო ადგილი არსებობაში, ასეთ შემთხვევაში რწმენა იქნებოდა ცდუნება, აბრაამი კი დაღუპულია, რადგან იგი დანებდა მას.

ამ პარადოქსისთვის დაუშვებელია მედიაცია, რადგან ის მხოლოდ იმ ფაქტზეა დამყარებული, რომ ინდივიდი მხოლოდ ინდივიდია. როგორც კი ასეთი ინდივიდი [ვინც აცნობიერებს ღმერთის უშუალო ბრძანებას] ისურვებს, გამოხატოს თავისი აბსოლუტური ვალდებულება ყოვლისმომცველის [ანუ ეთიკურის] ცნებებით, ის აღიარებს, რომ ცდუნებაში იმყოფება ანუ რწმენის გამოცდას აბარებს, ხოლო თუ ის გაუძლებს ამას, ის იმით დაასრულებს, რომ არ შეასრულებს ე.წ. აბსოლუტურ ვალდებულებას; ხოლო თუ ვერ გაუძლებს, ის სცოდავს, თუნდაც realiter მისი მოქმედება ზუსტად ის იყოს, რასაც მისი აბსოლუტური ვალდებულება მოითხოვდა. როგორ უნდა მოქცეულიყო აბრაამი? თუკი ის ეტყოდა სხვა ადამიანს: „ისააკი ჩემთვის ყველაფერზე ძვირფასია ამქვეყნად, და ამიტომ ესოდენ მძიმე იყო მისი მსხვერპლად შეწირვა“, ეს სხვა უეჭველად თავს გააქნევდა და იტყოდა: „მაშ რატომღა სწირავ მას?“ - ან ის სხვა რომ ცბიერი ყოფილიყო, ის აბრაამს გამჭოლ დაინახავდა და იგრძნობდა, რომ მისი გრძნობები მის ქმედებას არ შეესაბამებოდა.

აბრაამის ამბავში სწორედ ასეთ პარადოქსთან გვაქვს საქმე. მისი დამოკიდებულება ისააკისადმი, ეთიკურად თუ ვიტყვით, იმაში მდგომარეობს, რომ მამას საკუთარი შვილი უნდა უყვარდეს. ეს ეთიკური დამოკიდებულება დაყვანილია შეფარდებით პოზიციაზე განსხვავებით ღმერთისადმი აბსოლუტური დამოკიდებულებისგან. ხოლო კითხვაზე - „რატომ?“ - აბრაამს არ აქვს სხვა პასუხი, გარდა იმისა, რომ ეს არის გამოცდა, ცდუნება - ცნებები, რომლებიც, როგორც ზემოთ იყო აღნიშნული, ორი შეხედულების ერთობას წარმოადგენს: რომ ეს ხდებოდა, როგორც ღმერთის ნებით, ისე საკუთარი ნებითაც. ეს ორი განსაზღვრება ყოველდღიურ სასაუბრო გამოყენებაშიც შეესაბამება ერთმანეთს. ასე რომ, როდესაც ჩვენ ვხედავთ ადამიანს, რომელიც აკეთებს რაღაცას, რაც არ შეესაბამება ყოვლისმომცველს, ჩვენ ვამბობთ, რომ ის რთულად თუ აკეთებს ამას ღმერთისათვის, რითიც იმას ვგულისხმობთ, რომ ის ამას საკუთარი თავისთვის აკეთებს. რწმენის პარადოქსმა დაკარგა შუალედური ცნება, ანუ ყოვლისმომცველი.

რწმენა, ერთის მხრივ, უკიდურესი ეგოიზმის გამოხატულებაა (ამ საზარლობას ის საკუთარი თავისთვის სჩადის); მეორეს მხრივ კი ის არის ყველაზე აბსოლუტური თავგანწირვის გამოხატულება (ამის ჩადენა ღმერთისთვის). რწმენის მედიაცია ყოვლისმომცველში არ შეიძლება, რადგან ასეთ შემთხვევაში ის განადგურდება. რწმენაა ეს პარადოქსი, ინდივიდს კი აბსოლუტურად არ შესწევს უნარი, გასაგები გახდეს ვინმესთვის. ადამიანებს შესაძლოა ჰქონდეთ წარმოდგენა, თითქოს ინდივიდს ძალუძდეს გასაგები გახდეს სხვა ინდივიდისთვის, რომელიც იმავე მდგომარეობაში იმყოფება. ასეთი შეხედულება წარმოუდგენელი იქნებოდა, ჩვენს დროში რომ ადამიანთა ესოდენ დიდი რაოდენობა არ ცდილობდეს მრავალფეროვანი ხრიკებით სიდიადის მიღწევას. რწმენის ერთი რაინდი ვერანაირ დახმარებას ვერ აღმოუჩენს მეორეს. ადამიანი ან იქცევა რწმენის რაინდად პარადოქსის სიმძიმის აღიარებით, ან არასოდეს იქცევა ასეთად. ამ სფეროში თანამშრომლობა წარმოუდგენელია. ყოველი მეტად ზუსტი განმარტება იმისა, თუ რა უნდა გაიგოს ისააკმა, ადამიანმა საკუთარ თავს უნდა შესთავაზოს. და თუნდაც ადამიანს, ზოგადად თუ ვიტყვით, შეეძლოს ესოდენ ზუსტად განსაზღვრა იმისა, რაც ისააკს აქვს განზრახული (რაც, ამას გარდა, კიდევ უფრო უგნური შინაგანი წინააღმდეგობა იქნებოდა, ანუ ცალკეული ინდივიდი, რომელიც ცალსახად ყოვლისმომცველს მიღმა იმყოფება, ზუსტად ყოვლისმომცველის კატეგორიებში ექცევა, როდესაც მოქმედებს, როგორც ინდივიდი, რომელიც ყოვლისმომცველს მიღმა იმყოფება), ადამიანი მაინც ვერ შეძლებდა სხვათა მეშვეობით ამ მიდგომის მართებულობაში დარწმუნებას, ამას ის მხოლოდ თვითონ შეძლებდა, ცალკეული ინდვიდის სახით. შესაბამისად, თუნდაც არსებულიყო საკმარისად მხდალი და მდაბალი ადამიანი, რომელიც რწმენის რაინდობას სხვისი პასუხისმგებლობით ისურვებდა, ის ამას ვერ შეძლებდა; რადგან მხოლოდ ინდივიდი იქცევა რწმენის რაინდად, როგორც ცალკეული ინდივიდი, და სწორედ ამაშია რაინდობის სიდიადე, რისი გაგება მე მშვენივრად ძალმიძს ორდენში გაწევრიანების გარეშე, რადგან საამისო გამბედაობა არ მყოფნის; მაგრამ სწორედ ესაა საზარლობა, რომ მე უკეთ შემიძლია გავიგო.

როგორც საყოველთაოდაა ცნობილი, ლუკას სახარება (14:26) გვთავაზობს გასაოცარ დოქტრინას ღმერთისადმი აბსოლუტური ვალდებულების შესახებ: „თუ ვინმე მოდის ჩემთან და არ მოიძულებს თავის დედ-მამას, თავის ცოლ-შვილს, თავის და-ძმას და თავის თავსაც, ვერ იქნება ჩემი მოწაფე“. ეს მძიმე სიტყვებია, ვის ძალუძს მათი გაძლება? სწორედ ამ მიზეზით გაისმის ისინი ესოდენ იშვიათად. თუმცა, ასეთი მიჩუმათება გვერდის სრულიად უსარგებლო ავლაა. მიუხედავად ამისა, თეოლოგიის სტუდენტისთვის ცნობილია, რომ ესაა სიტყვები ახალი აღთქმიდან, ხოლო ამა თუ დამხმარე ეგზეგეტიკურ სახელმძღვანელოში იხილავს განმარტებას, რომ μισεΐυ ამ და სხვა რამდენიმე პასაჟში გამოიყენება μειωσιυ აზრით, ანუ minus diligo, posthabeo, non colo, nihil facio.

თუმცა კონტექსტი, რომელშიც ეს სიტყვები გვხვდება, როგორც ჩანს, არ ამყარებენ ამ მაღალი გემოვნებით გადმოცემულ განმარტებას. შემდეგ ლექსში ვეცნობით ამბავს ადამიანისა, რომელსაც კოშკის აგება სურდა, მაგრამ სანამ დაიწყებდა, გამოთვლა ჩაატარა, რათა ადამიანების სასაცილო არ გამხდარიყო შემდეგ. ამ ამბისა და აქ ციტირებული ლექსის ახლო კავშირი, როგორც ჩანს, ზუსტად გვიჩვენებს, რომ სიტყვები იმდენად საზარელი აზრით უნდა გავიგოთ, რამდენადაც ეს შესაძლებელია, ისე, რომ ყველა ადამიანმა გამოსცადოს საკუთარი თავი და გადაწყვიტოს, ძალუძს თუ არა ასეთი შენობის აგება.

იმ შემთხვევაში, თუ ეს ღვთისნიერი და კეთილი ეგზეგეტიკოსი, რომელსაც ეგონა, რომ ასეთი გაყალბების გზით შეძლებდა სამყაროში ქრისტიანობის შეტანას, საკმარისად იღბლიანი აღმოჩნდებოდა და დაარწმუნებდა ადამიანს, რომ გრამატიკული, ლინგვისტური და κατ αναλογίαν თვალსაზრისით სწორედ ესაა იმ პასაჟის აზრი, უნდა ვიმედოვნოთ, რომ იმავე წამს ის საკმარისად იღბლიანი იქნებოდა საიმისოდ, რომ დაერწმუნებინა იგივე ადამიანი, რომ ქრისტიანობა ერთ-ერთი ყველაზე სავალალო რამაა ამქვეყნად. რადგან დოქტრინას, რომელიც თავის ერთ-ერთ ყველაზე ლირიულ გამოხატულებაში, სადაც მისი მარადიული ვალიდურობის ცნობიერება ყველაზე ძლიერადაა მასში გამოვლენილი, სხვა აღარაფერი აქვს სათქმელი, გარდა ხმამაღალი სიტყვისა, რაც მხოლოდ იმას აღნიშნავს, რომ ადამიანი უნდა იყოს ნაკლებად სათნო, ნაკლებად ყურადღებიანი და მეტად გულგრილი; დოქტრინის წინაშე, რომელიც იმ წუთს, როდესაც თითქოს რაღაც საზარელი უნდა თქვას, საბოლოოდ ლაყბობაში გადაიზრდება - მის წინაშე ქუდს ვერ მოვიხდი.

სიტყვები მართლაც შიშისმომგვრელია, მაგრამ მე ღრმად მწამს, რომ ადამიანს ძალუძს მათი გაგება, თუმცა აქედან არ გამომდინარეობს, რომ მას, ვისთვისაც ისინი გასაგებია, ამ ყველაფრის გაკეთებაც ძალუძს. ადამიანი ყველა გარემოებაში საკმარისად ერთგული უნდა იყოს იმისთვის, რომ აღიაროს დაწერილი სიტყვა და მისი სიდიადე, თუნდაც ადამიანს არ ჰყოფნიდეს საამისო გამბედაობა. ის, ვინც ასე იქცევა, ვერ იქნება გამორიცხული იმ შესანიშნავი ამბიდან, რომელიც შემდეგ არის გადმოცემული, რადგან, ბოლოს და ბოლოს, ის შეიცავს ერთგვარ ნუგეშს ადამიანისთვის, ვისაც არ ეყო კოშკის აგების გამბედაობა. მაგრამ ჩვენ გულწრფელობა უნდა შევინარჩუნოთ და არ განვმარტოთ გამბედაობის ნაკლებობა მორჩილებად, რადგან ეს მართლაც სიამაყეა, მაშინ, როდესაც რწმენის გამბედაობა - ერთადერთი მორჩილი გამბედაობაა.

იოლია იმის გაგება, რომ თუკი შეიცავს კიდეც ეს პასაჟი რაიმე აზრს, ის სიტყვასიტყვით უნდა გავიგოთ. ღმერთი არის ის, ვინც აბსოლუტურ სიყვარულს მოითხოვს. მაგრამ, თუკი ის, ვინც ადამიანის სიყვარულს მოითხოვს, ფიქრობს, რომ ასეთი სიყვარული დასაბუთებულ უნდა იქნას გულგრილად ქცევით ყველაფრისადმი, რაც მანამდე ძვირფასი იყო - ასეთი ადამიანი არა მხოლოდ ეგოისტია, არამედ უგნურიც, ხოლო ის, ვინც ასეთ სიყვარულს მოითხოვს, იმავდროულად საკუთარ სასიკვდილო განაჩენს აწერს ხელს, იმ ვარაუდით, რომ მისი ცხოვრება ასეთ სასურველ სიყვარულს იყო გადაბმული. ამგვარად, მამაკაცი მოითხოვს, რომ მისმა ცოლმა დატოვოს დედ-მამა, მაგრამ თუკი ის საკუთარი თავისადმი ცოლის განსაკუთრებული სიყვარულის საბუთად იმას მიიღებს, რომ ეს უკანასკნელი დუნე და გულგრილ შვილად იქცა, ასეთი კაცი უგნურთა შორის უუგნურესია. რაიმე წარმოდგენა რომ ჰქონდეს სიყვარულის შესახებ, ის ისურვებდა ეხილა, რომ როგორც ქალიშვილსა და დას, მას სრულყოფილი სიყვარული ძალუძს, ამაში კი იმის საბუთს დაინახავდა, რომ ცოლს ის ყველაზე მეტად ეყვარებოდა ამქვეყნად. შესაბამისად, რასაც მამაკაცის შემთხვევაში ადამიანი ეგოიზმისა და უგნურების ნიშნად ჩათვლიდა, ეგზეგეტიკოსის მეშვეობით იგივე განხილულ უნდა ყოფილიყო ღვთაების ღირსეულ კონცეფციად.

და მაინც, რატომ უნდა გვძულდეს ისინი? მე არ გავიხსენებ აქ სიყვარულისა და სიძულვილის ადამიანურ განსხვავებას - არა იმიტომ, რომ მრავალით შემიძლია შევეპასუხო (რადგან, ბოლოს და ბოლოს, ეს ვნებაა), არამედ იმიტომ, რომ ეს ეგოისტურია და მისი ადგილი აქ არ არის. თუმცა, თუ მე პრობლემას პარადოქსად ვაღიარებ, მაშინ მე მესმის ის, ანუ მე ის ისე მესმის, როგორც ადამიანს პარადოქსი უნდა ესმოდეს. აბსოლუტურმა ვალდებულებამ შესაძლოა აიძულოს ადამიანი, გააკეთოს ის, რასაც ეთიკა კრძალავს, მაგრამ ვერანაირად ვერ აიძულებს ის რწმენის რაინდს, შეწყვიტოს სიყვარული. ამას გვიჩვენებს აბრაამი. იმ წამს, როდესაც ის მზად არის ისააკის მსხვერპლად შესაწირად, ეთიკური გამოხატულება იმისა, რასაც ის აკეთებს, შემდეგია: მას სძულს ისააკი. მაგრამ თუ მას მართლაც სძულს ისააკი, შეუძლია დარწმუნებული იყოს, რომ ღმერთი არ მოითხოვს ამას, რადგან კაენი და აბრაამი განსხვავდებიან ერთმანეთისგან. ისააკი მას მთელი სულით უნდა უყვარდეს; როდესაც ღმერთი მოითხოვს ისააკს, აბრაამს ის, თუ შესაძლებელი იქნება, კიდევ უფრო მეტად უნდა უყვარდეს, და მხოლოდ ამ პირობით შეძლებს ის მსხვერპლის გაღებას. რადგან რეალურად ისააკისადმი სიყვარული, ღმერთისადმი სიყვარულის პარადოქსულ წინააღმდეგობაში, აქცევს ამ ქმედებას მსხვერპლშეწირვად. მაგრამ ამ პარადოქსის უბედურება და საზარლობა იმაშია, რომ, ადამიანურად თუ გამოვხატავთ, მას სრულიად არ ძალუძს, გახდეს გასაგები. მხოლოდ იმ წამს, როდესაც მისი ქმედება აბსოლუტურ წინააღმდეგობაშია მის გრძნობასთან, წარმოადგენს მისი აქტი მსხვერპლშეწირვას, მაგრამ მისი ქმედების რეალურობა არის ფაქტორი, რომლის მეშვეობითაც აბრაამი ყოვლისმომცველს ეკუთვნის, ამ ასპექტში კი ის არის და რჩება მკვლელად.

მეტიც, ლუკას სახარების ამონარიდი ისე უნდა იქნას გაგებული, ცხადი გახდეს, რომ რწმენის რაინდს არ გააჩნია ყოვლისმომცველის (ეთიკურის) უფრო მაღალი გამოხატულება, რომლის მეშვეობითაც მას საკუთარი თავის ხსნა ძალუძს. მაგალითად, თუ დავუშვებთ, რომ ეკლესია მისი რომელიმე წევრის მსხვერპლად შეწირვას მოითხოვს, ასეთ შემთხვევაში მხოლოდ ტრაგიკულ გმირთან გვაქვს საქმე. რადგან, ეკლესიის იდეა ხარისხობრივად არ განსხვავდება სახელმწიფოს იდეისგან, რამდენადაც ადამიანი მასში მარტივი მედიაციის გზით შედის, ხოლო რამდენადაც ადამიანი პარადოქსთან მიდის, ის ვერ აღწევს ეკლესიის იდეას; ის არ გამოდის პარადოქსიდან, მან მასში უნდა ჰპოვოს თავისი ნეტარება ან თავისი დაღუპვა. ასეთი ეკლესიური გმირი თავისი ქმედებით ყოვლისმომცველს გამოხატავს, და არავინ იქნება ეკლესიაში - არც მისი დედა, არც მამა ან სხვა ვინმე - ვინც მას ვერ გაუგებს. მეორეს მხრივ, ის არ არის რწმენის რაინდი, მისი პასუხი კი განსხვავდება აბრაამისეულისგან: ის არ ამბობს, რომ ეს გამოცდა ან ცდუნებაა, რომლითაც მას ცდიან.

ადამიანები, ჩვეულებრივ, თავს იკავებენ ლუკას სახარების ამ ნაწილის ციტირებისგან. ისინი უფრთხიან ადამიანისთვის მოქმედების თავისუფლების მინიჭებას, შიშობენ, რომ ყველაზე უარესი მოხდება, როგორც კი ადამიანი ცალკეული ინდივიდის სახით ქცევას მოიწადინებს. მეტიც, მათ მიაჩნიათ, რომ ინდივიდის სახით არსებობა ყველაზე ადვილი რამაა, შესაბამისად კი ადამიანები უნდა ვაიძულოთ, იქცნენ ყოვლისმომცველის კუთვნილებად. მე არც ამ საშიშროების და არც ამ თვალსაზრისის გაზიარება ძალმიძს, და ორივესათვის ერთი და იგივე მიზეზი მაქვს. მან, ვინც ისწავლა, რომ ინდივიდის სახით არსებობა უსაზარლესი რამაა, არ შეუშინდება იმის თქმას, რომ ეს დიადია, მაგრამ ეს მან იმგვარად უნდა თქვას, რომ მისი სიტყვები მახედ არ იქცეს გზააბნეული ადამიანისთვის, არამედ, პირიქით, დაეხმაროს მას ყოვლისმომცველის მისაღწევად, მიუხედავად იმისა, რომ მისი სიტყვები მცირე ოდენობით ტოვებენ ადგილს დიადისათვის. ის, ვინც ამ ტექსტის ხსენებას ვერ ბედავს, ვერც აბრაამის ხსენებას გაბედავს, ხოლო მისი წარმოდგენა იმის შესახებ, რომ ინდივიდის სახით არსებობა საკმაოდ ადვილია, უკიდურესად საეჭვო აღიარებას შეიცავს მის თავთან მიმართებით; რადგან ის, ვინც პატივს სცემს საკუთარ თავს და ზრუნავს საკუთარი სულის შესახებ, დარწმუნებულია, რომ ადამიანი, რომელიც მისი მეთვალყურეობის ქვეშ ცხოვრობს, მარტოდმარტო ამქვეყნად, უფრო მკაცრად და იზოლირებულად ცხოვრობს, ვიდრე ქალწული თავის კოშკში. ის, რომ შესაძლოა არსებობდეს ვინმე, ვისაც იძულება სჭირდება, ვიღაც, ვინც, თუკი ხელ-ფეხი გახსნილი ექნებოდა, ველური მხეცის მსგავსად ჩაეფლობოდა ეგოისტურ სიამტკბილობაში, უდაო ჭეშმარიტებაა; მაგრამ ადამიანმა საფუძვლიანად უნდა დაამტკიცოს, რომ ის ასეთთა რიცხვს არ ეკუთვნის, რისთვისაც შიშითა და თრთოლვით საუბრის უნარი უნდა გამოიყენოს. დიადის თაყვანისცემით უნდა ისაუბროს ადამიანმა, და ამ დროს არ იქნას დავიწყებული შიში ზიანისა, რომლის არიდება თავისუფლად შეიძლება, თუ ადამიანი ცხადად იტყვის, რომ ესაა სიდიადე, რომელსაც მისი საშინელებით ვცნობთ - მის გარეშე ვერ შეიცნობა დიადი.

მოდით ახლა ოდნავ უფრო ახლოდან განვიხილოთ რწმენის პარადოქსის ტანჯვა და შიში. ტრაგიკული გმირი უარყოფს საკუთარ თავს, რათა ყოვლისმომცველი გამოხატოს, რწმენის რაინდი კი ყოვლისმომცველს უარყოფს ინდივიდად ქცევისათვის. როგორც უკვე ითქვა, ყველაფერი იმაზეა დამოკიდებული, თუ როგორია ადამიანის შინაგანი განწყობა. ის, ვისაც სწამს, რომ ინდივიდად ყოფნა იოლია, ყოველთვის დარწმუნებული იქნება, რომ არ წარმოადგენს რწმენის რაინდს, რადგან მაწანწალები და მოხეტიალე გენიოსები არასოდეს არიან რწმენის კაცები. მეორეს მხრივ, რწმენის რაინდისთვის ცნობილია, რომ დიდებულია - ეკუთვნოდე ყოვლისმომცველს. მან იცის მშვენიერება და სიქველე ინდივიდად ყოფნისა, რომელიც თვით აქცევს საკუთარ თავს ყოვლისმომცველად, რომელიც, ასე ვთქვათ, საკუთარი თავის დაწმენდილ ვერსიას ამზადებს, იმდენად თავისუფალს შეცდომებისგან, რამდენადაც ეს შესაძლებელია, რათა ყველასათვის იყოს მისაწვდომი; მისთვის ცნობილია, რამდენად განმაახლებელია, გახდე გასაგები საკუთარი თავისთვის ყოვლისმომცველში, ისე რომ, თვითონ გაიგოს ეს, და ყველა ინდივიდი, რომელიც გაიგებს მისას, მისი მეშვეობით შეიცნობს ყოვლისმომცველსაც, და ორივე მიეცემა სიხარულს ყოვლისმომცველის საიმედოობაში. მან იცის, რომ მშვენიერია დაიბადო, როგორც ინდივიდი, რომლის სახლი ყოვლისმომცველია, მისი მეგობრული საცხოვრებელი, რომელიც ხელგაშლილი ესალმება მას, როგორც კი ის მასში ფეხს შედგამს. მაგრამ მისთვის ასევე ცნობილია, რომ მასზე მაღლა გადის ვიწრო და ციცაბო ბილიკი; მან იცის, რომ საზარელია, იყო დაბადებული ყოვლისმომცველს მიღმა, ისე, რომ ერთ ყარიბსაც ვერ შეხვდე. მისთვის ჩინებულადაა ცნობილი, სად იმყოფება თვითონ და როგორია მისი დამოკიდებულება ადამიანებისადმი. ადამიანურად თუ გამოვხატავთ, ის შეშლილია და არ ძალუძს, გახდეს გასაგები სხვებისთვის. და ეს ჯერ კიდევ რბილი გამოთქმაა, თუ ვიტყვით, რომ ის შეშლილია. ხოლო თუ დავუშვებთ, რომ ის ასეთი არ არის, მაშინ ის ფარისეველი ყოფილა, და რაც უფრო მაღლა აცოცდება ამ ბილიკით, მით უფრო საშიში ფარისეველია ის.

რწმენის რაინდისთვის ცნობილია, რომ საკუთარი თავის უარყოფა ყოვლისმომცველისთვის ენთუზიაზმის აღმძვრელია და გამბედაობას მოითხოვს, მაგრამ მისთვის ასევე ცნობილია, რომ ამაშია საიმედოობა, სახელდობრ იმ მიზეზით, რომ ეს ყოვლისმომცველისთვის კეთდება. მან იცის, რომ დიდებულია, იყო გასაგები ყველა კეთილშობილი გონებისთვის, იმდენად დიდებული, რომ ამის მხილველი თავად ხდება მეტად კეთილშობილი, და თითქოს დაბმულია ამით; ის ისურვებდა, რომ დავალება მისთვის მიეცათ. ამგვარად, აბრაამს ჭეშმარიტად შეეძლო დროდადრო ჰქონოდა ამოცანა ისააკის სიყვარულისა, როგორც ეს მამას მოეთხოვება, ყველასათვის გასაგები გზით და საუკუნეთა სამახსოვროდ; ის ისურვებდა, რომ ამოცანა ყოფილიყო ისააკის მსხვერპლად შეწირვა ყოვლისმომცველისთვის, რათა მამები შთაეგონებინა დიდებული საქმეებისთვის, - თვით კი თითქმის შეძრულია იმ აზრით, რომ მისთვის მსგავსი სურვილი მხოლოდ ცდუნებაა, რომელსაც ასეც უნდა მიუდგეს, რადგან იცის, რომ ეს არის ერთადერთი გზა, რომელსაც ადგას ის, და რომ ის არაფერს ჰმატებს ყოვლისმომცველს, არამედ მხოლოდ გამოცდასა და ცდუნებაში იმყოფება. თუ იქნებ მაინც შეჰმატა აბრაამმა რაიმე ყოვლისმომცველს? ნება მიბოძეთ ამის შესახებ ადამიანურად ვისაუბრო, ერთობ ადამიანურად. ის სამოცდაათ წელიწადს ელოდა სიბერის შვილს. იმას, რასაც სხვა ადამიანი ერთობ სწრაფად იღებს და რითიც დიდხანს ხარობს, აბრაამმა სამოცდაათი წელიწადი მოანდომა. რატომ? გამოსაცდელად. ნუთუ ეს სიგიჟე არ არის? მაგრამ აბრაამს სწამდა, სარა კი ყოყმანმა შეიპყრო და აიძულა ის, აგარი კონკუბინად მიეღო; მაგრამ აბრაამს მისი გაგდებაც მოუწია. ის ისააკს იღებს და კვლავ გამოცდა ელის. მან იცოდა, რომ დიდებული იყო ყოვლისმომცველის გამოხატვა, დიდებული იყო ისააკთან ერთად ცხოვრება. მაგრამ ეს არ იყო ამოცანა. მან ისიც იცოდა, რომ მეფური საქციელი იქნებოდა ასეთი ძის მსხვერპლად შეწირვა ყოვლისმომცველისთვის, ის თვით მოიპოვებდა სიმშვიდეს მასში, და ყველა მოიპოვებდა სიმშვიდეს ასეთი ქმედების განდიდებაში, ისევე, როგორც ხმოვანი მშვიდდება თანხმოვნებში; მაგრამ ამოცანა ამაში არ მდგომარეობს - ის გამოცდილ უნდა იქნას. რომაელი სარდალი, რომელიც კუნქტატორის სახელით არის განდიდებული, მტერს გადავადების ტაქტიკით აკავებდა, - როგორ უნდა შევადაროთ მას აბრაამი - მაგრამ ის ხომ არც სახელმწიფოს ხსნას ცდილობდა. ეს არის სიცოცხლის ასოცდაათი წლის შემადგენელი. ვინ გაუძლებდა ამას? ნუთუ არ იტყოდნენ მისი თანამედოვრეები, თუკი მსგავსი რამის შესახებ საუბარი საერთოდ შეგვიძლია, მის შესახებ: „აბრაამის თავს გამუდმებული გაუგებრობაა. საბოლოოდ მან ძე მიიღო. ამას საკმაო დრო დასჭირდა. ახლა მისი მსხვერპლად შეწირვა სურს. ნუთუ შეშლილი არ არის? თვითონ მაინც შეეძლოს განმარტება იმისა, თუ რატომ სურს ამის გაკეთება - მაგრამ ის მხოლოდ იმას ამბობს, რომ ეს გამოცდაა“. აბრაამს არც შეეძლო მეტის ახსნა, რადგან მისი ცხოვრება წიგნის მსგავსია, რომელიც ღმერთის წინაშეა გადაშლილი და არასოდეს იქცევა publici juris.

ეს საშინელებაა. ვინც ამას ვერ ხედავს, მუდამ დარწმუნებული იქნება, რომ ის არ არის რწმენის რაინდი, მაგრამ ის, ვინც ხედავს, ვერ უარყოფს, რომ ყველაზე ნაცადი ტრაგიკული გმირის ნაბიჯიც კი ცეკვას მოგვაგონებს რწმენის რაინდთან შედარებით, რომელიც დინჯად მიიწევს წინ. თუ მან იხილა ეს და დაარწმუნა საკუთარი თავი, რომ არ ჰყოფნის გამბედაობა ამის გასაგებად, სულ ცოტა, გასაოცარი დიდების წინათგრძნობა მაინც ექნება, რომელსაც რწმენის რაინდი მოიპოვებს იმ ფაქტით, რომ ღმერთის უახლოეს ნაცნობობას აღწევს, უფლის მეგობრობას, და (ადამიანურად თუ ვიტყვით), რომ ზეცად მყოფ უფალს მიმართავს „შენ“-ობით, როდესაც ტრაგიკული გმირი მას მხოლოდ მესამე პირში ესაუბრება.

ტრაგიკული გმირი სწრაფად ემზადება და სწრაფადვე ასრულებს ბრძოლას, ის უსასრულო მოძრაობას ასრულებს და შემდეგ საიმედოდ იმყოფება ყოვლისმომცველში. რწმენის რაინდი კი, მეორეს მხრივ, ძილს ჰკარგავს, რადგან მას გამუდმებით ცდიან, და ყოველ წამს არსებობს მისთვის შესაძლებლობა მონანიედ დაბრუნებისა ყოვლისმომცველში, ასეთი შესაძლებლობა კი თანაბარი ხარისხით შეიძლება იყოს, როგორც ცდუნება, ასევე ჭეშმარიტება. განმარტებას კი ვერავისგან მიიღებს, რადგან ასეთ შემთხვევაში პარადოქსს მიღმა აღმოჩნდებოდა.

ამგვარად, რწმენის რაინდს, უპირველეს ყოვლისა, აუცილებელი ვნება გააჩნია კონცენტრაციის მოსახდენად მთელი ეთიკურის ცალკეულ ფაქტორზე, რომელსაც ის გადალახავს, რათა დაარწმუნოს საკუთარი თავი, რომ მას მართლაც უყვარს ისააკი მთელი სულით.

თუ ამის გაკეთება არ ძალუძს, ის ცდუნებაში იმყოფება. შემდეგ, მას საკმარისი ვნება გააჩნია საიმისოდ, რომ თვალის დახამხამებაში მოიპოვოს ასეთი დამაჯერებლობა იმგვარად, რომ ის ისევე სრულად ვალიდური იქნება, როგორც პირველ წამს. თუკი ამას ვერ გააკეთებს, ის ვერასოდეს დაიძვრება ადგილიდან, რადგან ყოველ ჯერზე ხელახლა დაწყება მოუწევს. ტრაგიკული გმირიც ასევე ეთიკურის ერთ ფაქტორზეა კონცენტრირებული, რომელიც მან თეოლოგიურად გადალახა, მაგრამ ამ მიმართებით მას მხარდაჭერა ყოვლისმომცველში აქვს. რწმენის რაინდს მხოლოდ საკუთარი თავი გააჩნია, და სწორედ ეს არის ამ მდგომარეობის საშინელება. ადამიანთა უმრავლესობა ისე ცხოვრობს ეთიკური ვალდებულების ქვეშ, რომ მწუხარებას ერთი დღით კმარობს, მაგრამ ისინი ვერასოდეს აღწევენ ვნებიან კონცენტრაციას, ამ ენერგეტიკულ ცნობიერებას. ყოველისმომცველი, გარკვეული გაგებით, შესაძლოა ტრაგიკული გმირის შემწე აღმოჩნდეს ამის მიღწევაში, მაგრამ რწმენის რაინდი მხოლოდ საკუთარ თავზეა დამოკიდებული. ტრაგიკული გმირი სჩადის ქმედებას და სიმშვიდეს ყოვლისმომცველში მოიპოვებს, რწმენის რაინდი კი გამუდმებულ დაძაბულობაში იმყოფება. აგამემნონი უარს ამბობს იფიგენიაზე და ამგვარად პოულობს სიმშვიდეს ყოვლისმომცველში, და მხოლოდ ამის შემდეგ სწირავს მას მსხვერპლად. აგამემნონს რომ უსასრულო მოძრაობა არ შეესრულებინა, თუკი გადამწყვეტ წამს მისი სული ვნებიანი კონცენტრაციის ნაცვლად ჩაიკარგებოდა ჩვეულ ლაყბობაში იმის შესახებ, რომ მას კიდევ ჰყავს ქალიშვილები, და რომ vielleicht მოხდეს Außerordentliche, მაშინ ის, რასაკვირველია, არის არა გმირი, არამედ კლინიკური პაციენტი. აბრაამსაც გააჩნია გმირის კონცენტრაცია, მიუხედავად იმისა, რომ მის შემთხვევაში ეს გაცილებით უფრო რთულია, გამომდინარე იქიდან, რომ მას არ აქვს მხარდაჭერა ყოვლისმომცველში; მაგრამ ის კიდევ ერთ მოძრაობას ასრულებს, რომლითაც სასწაულზე ახდენს საკუთარი სულის კონცენტრირებას. ეს რომ არ გაეკეთებინა, აბრაამი მხოლოდ აგამემნონი იქნებოდა, ესეც იმ პირობით, თუ საერთოდ შესაძლებელია იმის ახსნა, თუ როგორ არის შესაძლებელი მის მიერ ისააკის მსხვერპლად შეწირვის გამართლება, როდესაც ყოვლისმომცველი ვერანაირ სარგებელს ვერ იღებს.

მხოლოდ თვით ინდივიდს შეუძლია იმის გადაწყვეტა, იმყოფება ადამიანი ცდუნებაში თუ ის რწმენის რაინდია. მიუხედავად ამისა, შესაძლებელია პარადოქსიდან რამდენიმე კრიტერიუმის გამოტანა, რომელიც იმისთვისაც გასაგები იქნება, ვინც პარადოქსში არ იმყოფება. რწმენის ჭეშმარიტი რაინდი ყოველთვის აბსოლუტურ იზოლაციაშია, ყალბი რაინდი - სექტანტია. ასეთი სექტანტობა წარმოადგენს მცდელობას პარადოქსის ვიწრო ბილიკიდან გადახვევისა და იაფად ტრაგიკულ გმირად ქცევისა. ტრაგიკული გმირი გამოხატავს ყოვლისმომცველს და საკუთარ თავს სწირავს მსხვერპლად მას. სექტანტი პულჩინელო კი, ნაცვლად ამისა, საკუთარ თეატრს ფლობს, ანუ ჰყავს რამდენიმე სანდო მეგობარი, რომლებიც ყოვლისმომცველს წარმოადგენენ, დაახლოებით ისევე, როგორც „ოქროს პორტსიგარის“ ცრუმოწმეები წარმოადგენენ მართლმსაჯულებას. რწმენის რაინდი, პირიქით, პარადოქსია, ის ინდივიდია, აბსოლუტურად არაფერი, გარდა ინდივიდისა, კავშირებისა და პრეტენზიების გარეშე. ესაა საშინელება, რომელსაც სექტანტი მანეკენი ვერ უმკლავდება. ნაცვლად იმისა, ესწავლა ამ საშინელებისგან, რომ მას არ შესწევს უნარი დიადი ქმედების ჩადენისა, შემდეგ კი ამის ღიად აღიარებისა (რაც მე არ შემიძლია არ მოვიწონო, რადგან მეც ასე ვმოქმედებ), მანეკენი ფიქრობს, რომ სხვა მანეკენებთან გაერთიანებით ის შეძლებს ამას. მაგრამ ეს სრულიად გამორიცხულია. სულის სამყაროში თაღლითობა დაუშვებელია. ათობით სექტანტი ერთიანდება, მათ არაფერი იციან ცალკეულ ცდუნებათა შესახებ, რომლებიც რწმენის რაინდს ელის და რომლებისთვის გვერდის ავლას ის სწორედ იმიტომ ვერ გაბედავს, რომ კიდევ უფრო საშიში - თავდაჯერებულად წინ გაწევა იქნებოდა. სექტანტები სმენას უხშობენ ერთმანეთს ყვირილითა და შეძახილებით, ახლოს არ უშვებენ შიშს თავიანთი მოთქმით, და სწორედ ასეთ ხმაურიან სპორტსმენთა კომპანია აპირებს ზეცის დალაშქვრას, ფიქრობენ რა, რომ იმავე გზაზე დგანან, რომელზეც რწმენის რაინდი, ვისაც ყოვლისმომცველის მდუმარებაში არც ერთი ადამიანის ხმა არ ესმის და მარტო მიდის თავისი საშინელი პასუხისმგებლობით.

რწმენის რაინდი მხოლოდ საკუთარ თავს უნდა ეყრდნობოდეს, ის ტკივილს გრძნობს, მოგვრილს იმით, რომ არ ძალუძს, გასაგები გახდეს სხვებისთვის, მაგრამ ის არ განიცდის სხვათა დამოძღვრის ფუჭ მოთხოვნილებას. ტკივილია იმის საბუთი, რომ ის მართებულ გზაზე დგას, ეს ფუჭი სურვილი მისთვის უცნობია, ის მეტისმეტად სერიოზულია ამისთვის. რწმენის ყალბი რაინდი მყისიერად გასცემს საკუთარ თავს ხელმძღვანელობის უნარით, რომელიც მან წამის განმავლობაში შეიძინა. ის ვერ ხვდება იმის აზრს, რომ როდესაც სხვა ინდივიდმა უნდა განვლოს იგივე გზა, ის ზუსტად ასევე უნდა იქცეს ცალკეულ ინდივიდად და ის არავის მეგზურობას არ საჭიროებს, ყველაზე ნაკლებ კი ადამიანისა, რომელიც ამას თავს ახვევს. ამ მომენტში მრავალი გადადის გზიდან, მრავალი ვერ უმკლავდება უწვდომლობის მარტვილობას, ნაცვლად ამისა კი კომფორტულად ირჩევს საკუთარი ოსტატობით მიწიერ აღტაცებას. რწმენის ჭეშმარიტი რაინდი არის მოწმე, არასოდესაა ის მოძღვარი, ამაშია მისი ღრმა ადამიანურობა, რაც გაცილებით უფრო ძვირფასია, ვიდრე სხვათა ტანჯვასა და ვაებაში უგნური მონაწილეობა, რასაც თანაგრძნობის სახელით სცემენ თაყვანს, თუმცა რეალურად ეს მხოლოდ პატივმოყვარეობაა. ის, ვინც მხოლოდ მოწმეა, ამით აცხადებს, რომ არც ერთი ადამიანი, ყველაზე დაბლა მდგომიც კი, არ საჭიროებს სხვის თანაგრძნობას და არ უნდა იქნას დამცირებული ასეთი თანაგრძნობით, რათა სხვამ შეძლოს ამაღლება. მაგრამ, ვინაიდან ის, რაც თვითონ მოიპოვა, ძვირი დაუჯდა, არც ყიდის მას იაფად, ის არ არის იმდენად სულმდაბალი, რომ ადამიანებისგან აღტაცებაში მოვიდეს და სანაცვლოდ მათ საკუთარი მდუმარე სიძულვილი მიუძღვნას, მან იცის, რომ ჭეშმარიტად დიადი ყველასათვის თანაბრად ხელმისაწვდომია. შესაბამისად, ან არსებობს აბსოლუტური ვალდებულება ღმერთის წინაშე, და თუ ეს ასეა, ეს არის აქ აღწერილი პარადოქსი, რომელიც იმაში მდგომარეობს, რომ ინდივიდი, როგორც ინდივიდი, ყოვლისმომცველზე მაღალია და, ასევე, როგორც ინდივიდი, აბსოლუტურ დამოკიდებულებაშია აბსოლუტთან, ან რწმენა არასოდეს არსებულა, რადგან ის მუდამ არსებობდა ან, სხვაგვარად რომ ვთქვათ, აბრაამი დაღუპულია, ან კიდევ ადამიანმა ლუკას სახარების მეთოთხმეტე თავის ხსენებული პასაჟი უნდა განმარტოს გემოვნებიანი ეგზეგეტიკოსის მსგავსად, და ასევე განმარტოს შესაბამისი და მსგავსი პასაჟები.

 

პრობლემა III: გამართლებულია თუ არა ეთიკურად აბრაამის მიერ სარას, ელეაზარისა და ისააკის წინაშე დუმილის შენარჩუნება განზრახვასთან მიმართებით?

 

ეთიკური, როგორც ასეთი, ყოვლისმომცველია, და კვლავ, როგორც ყოვლისმომცველი, ეს არის მანიფესტი, გაცხადება. ინდივიდი, განხილული უშუალოდ ანუ ვითარცა ფსიქიური და ფიზიკური არსება, დაფარული, შენიღბულია. შესაბამისად, მისი ამოცანა ამ ფარულობიდან გამოსვლასა და ყოვლისმომცველში საკუთარი თავის გაცხადებას წარმოადგენს. ამგვარად, როცა კი ის ფარულობაში დარჩენას ცდილობს, სცოდავს და ცრუობს ცდუნებაში, რისგან თავის დაღწევა მხოლოდ საკუთარი თავის გაცხადებით შეუძლია.

ამგვარად, ჩვენ იმავე წერტილში ვიმყოფებით. თუკი არ არსებობს ფარულობა, რომლის საფუძველს ის წარმოადგენს, რომ ინდივიდი, როგორც ინდივიდი, ყოვლისმომცველზე მაღალია, მაშინ აბრაამის ქმედება გაუმართლებელია, რადგან მას ყურადღება არ მიუქცევია შუალედური ეთიკური დეტერმინანტებისთვის. მეორეს მხრივ, თუკი ასეთი ფარულობა არსებობს, ჩვენ პარადოქსში ვიმყოფებით, რომლის მედიაცია შეუძლებელია იმდენად, რამდენადაც ის ეფუძნება ვარაუდს, რომ ინდივიდი, როგორც ინდივიდი, უფრო მაღალია, ვიდრე ყოვლისმომცველი, მაგრამ სწორედ ყოვლისმომცველი წარმოადგენს მედიაციას. ჰეგელის ფილოსოფიისათვის ყოველგვარი გამართლებული ფარულობა, ყოველგვარი გამართლებული არათანაზომადობა მიუღებელია. შესაბამისად, ის თვითკმარია, როდესაც გაცხადებას მოითხოვს, მაგრამ ერთობ ბუნდოვანი ხდება, როდესაც აბრაამს რწმენის პატრიაქრად განიხილავს და საერთოდ საუბრობს რწმენის შესახებ. რადგან, რწმენა არის არა პირველი, არამედ შემდგომი უშუალობა. პირველი უშუალობა ესთეტიკურია, ამაში კი ჰეგელის ფილოსოფია შესაძლოა არც ცდებოდეს. მაგრამ რწმენა სრულებით არ არის ესთეტიკური, ან, სხვა სიტყვებით, რწმენა არასოდეს არსებულა, რადგან იგი მუდამ არსებობდა.

უმჯობესი იქნებოდა, მთელი საკითხი წმინდად ესთეტიკური თვალსაზრისით განგვეხილა, ამ მიზნით კი ესთეტიკურ კვლევას შევდგომოდით, რისთვისაც მკითხველს ვთხოვ, დროებით სრულიად დაივიწყოს საკუთარი თავი, სანამ მე, ჩემი წვლილის სახით, შევცვლი ჩემს გადმოცემას თემის შესაბამისად. კატეგორია, რომელსაც მე ოდნავ უფრო დაწვრილებით განვიხილავ, საინტერესოა, და მან ჩვენს საუკუნეში (სახელდობრ იმ მიზეზით, რომ ჩვენ ვცხოვრობთ in discrimine rerum) განსაკუთრებული მნიშვნელობა შეიძინა, რადგან ის მართლაც შემობრუნების წერტილის კატეგორიაა. შესაბამისად, ჩვენ, ვისაც გვიყვარდა ეს კატეგორია pro virili, არ უნდა ვიქილიკოთ მასზე, როგორც ამას ზოგიერთები აკეთებენ, რადგან ჩვენ ის გადალახული გვაქვს, მაგრამ არც მეტისმეტად ხარბები უნდა ვიყოთ მის მოსაპოვებლად, რადგან ცალსახაა, რომ იყო საინტერესო ან გქონდეს საინტერესო ცხოვრება, - არის არა ოსტატური გაწაფულობის ამოცანა, არამედ საბედისწერო პრივილეგია, რომელიც, სულიერების სამყაროს ყველა პრივილეგიის მსგავსად, მხოლოდ ღრმა ტკივილის ფასად შეიძინება. ასე მაგალითად, ოდესმე არსებულთა შორის სოკრატე ყველაზე საინტერესო ადამიანი იყო, მისი ცხოვრება - ყველაზე საინტერესოა ჩვენთვის ცნობილთა შორის, მაგრამ ასეთი არსებობა მისთვის ღვთაების მიერ იყო ბოძებული, ხოლო ვინაიდან თვით უნდა მოეპოვებინა იგი, მისთვის უცნობი არ იყო ტკივილი და მწუხარება. თუ ადამიანი ასეთ ცხოვრებას ფუჭად მიიჩნევს, ეს არ ნიშნავს, რომ მისთვის ცხოვრება სერიოზული რამაა, და, მიუხედავად ამისა, ჩვენს დროში არცთუ იშვიათია ასეთ ძალისხმევათა შემთხვევები. მეტიც, ასევე საინტერესოა საზღვრული კატეგორია, მიჯნა ესთეტიკასა და ეთიკას შორის. მეტიც, საზღვრული კატეგორიაა საინტერესო, მიჯნა ესთეტიკასა და ეთიკას შორის. ამის გამოისობით ჩვენს მსჯელობას გამუდმებით ეთიკის სფეროში მოუწევს შეჭრა, როდესაც მნიშვნელოვნების შესაძენად პრობლემა მან ესთეტიკური ინტენსივობითა და ვნებით უნდა განიხილოს. ჩვენს დროში ეთიკა იშვიათად არის ასეთი საკითხებით დაკავებული. მიზეზი შესაძლოა იმაში მდგომარეობდეს, რომ ამისათვის სათანადო ადგილი არ მოიძებნება სისტემაში. თუმცა, ამის გაკეთება მონოგრაფიაში იქნებოდა შესაძლებელი, და მეტიც, თუ ვრცლად ამის გადმოცემა არ არის სასურველი, შეიძლება სიტყვის შეკვეცა და იმავე შედეგამდე მისვლა, თუ, ასე ვთქვათ, ადამიანს პრედიკატი გააჩნია, რადგან ერთ ან ორ პრედიკატს მთელი სამყაროს გაცხადება ძალუძს. იქნებ მოიძებნებოდეს სამყაროში ადგილი ასეთი პრედიკატისთვის? თავის უკვდავ „პოეტიკაში“ (თავი 11) არისტოტელე ამბობს: „δύο μεν οΰν του μονού μέρη περί ταυτ εστί, περιπέτεια κααί αναγνώρισις“. ბუნებრივია, მე აქ მხოლოდ მეორე ფაქტორი მაინტერესებს, αναγνώρισις, გამოცნობა. იქ, სადაც შესაძლოა დადგეს საკითხი გამოცნობის შესახებ, eo ipso იგულისხმება წინამორბედი ფარულობა. ამგვარად, ისევე, როგორც გამოცნობა არის გაცხადება, კვანძის გახსნა დრამატულ ცხოვრებაში, ფარულობა არის დაძაბულობის ფაქტორი. რასაც არისტოტელე იმავე თავში ამბობს ტრაგედიის ღირსების შესახებ, რისი შეფასება სხვადასხვაგვარად ხდება იმის შესაბამისად, თუ როგორ ზემოქმედებას ახდენენ ერთმანეთზე περιπέτεια და αναγνώρισις, ასევე იმას, რასაც ის „ინდივიდისა“ და „ორმაგი ამოცნობის“ შესახებ ამბობს, აქ მე ვერ გავითვალისწინებ, თუმცა მისი სიტყვების შინაგანი სიღრმე და სიმშვიდე განსაკუთრებით მაცდუნებელია მისთვის, ვინც სწავლულ ენციკლოპედისტთა ზედაპირული ყოვლისმცოდნეობითაა დაქანცული. შესაძლოა აქ მეტად ზოგადი განხილვა უფრო სათანადო იყოს. ბერძნულ ტრაგედიაში ფარულობა (შესაბამისად კი ამოცნობა) არის ეპიკური ხსნა, რომელიც ეფუძნება ბედისწერას, რომელშიც უჩინარდება დრამატული მოქმედება და საიდანაც იღებს ის ბუნდოვან და ამოუცნობ საწყისს. შესაბამისად, ბერძნული ტრაგედიის ზემოქმედება ჰგავს შთაბეჭდილებას, მოგვრილს მარმარილოს ქანდაკების მიერ, რომელსაც მხედველობის უნარი არ გააჩნია. ბერძნული ტრაგედია უსინათლოა. შესაბამისად, გარკვეული აბსტრაგირებაა საჭირო მისი მართებულად შეფასებისთვის. შვილი კლავს მამას, მაგრამ მხოლოდ შემდეგ შეიტყობს, რომ მოკლული მისი მამა იყო. დას ძმის მსვერპლად შეწირვა სურს, მაგრამ გადამწყვეტ მომენტში შეიტყობს, თუ ვინ არის ის. ეს ტრაგედია არცთუ საინტერესოა ჩვენი რეფლექსიური ეპოქისთვის. თანამედროვე დრამამ უარი თქვა ბედისწერაზე, ის გათავისუფლდა და საკუთარი თვალებით ხედავს, სწავლობს საკუთარ თავს და წყვეტს ბედისწერას თავის დრამატულ ცნობიერებაში. ფარულობა და გაცხადება ამ შემთხვევაში მთავარი გმირის ნებისმიერი აქტებია, რომლებზეც ის პასუხიხმგებლობას კისრულობს.

გამოცნობა და ფარულობა აგრეთვე წარმოადგენენ თანამედროვე დრამის არსებით ელემენტს. ამის მაგალითების მოტანა შორს წაგვიყვანდა. მე საკმარისად თავაზიანი ვარ, რათა მივიჩნიო, რომ ჩვენი დროის ყველა ადამიანი, რომელიც ესთეტიკურად იმდენად გულანთებული, აღგზნებული და ნაყოფიერია, რომ ჩასახვის აქტი იმდენადვე იოლია, როგორც ქათმის შემთხვევაში, რომლისთვისაც, არისტოტელეს მტკიცების თანხმად, მამლის ხმის ან მისი ფრთების შრიალის გაგონებაა საკმარისი - მე ვთვლი, რომ ყველა, საკმარისია გაიგონოს სიტყვა „ფარულობა“, და ათობით რომანსსა და კომედიას ამოყრის ჯიბეებიდან. შესაბამისად, სიტყვაძუნწი ვიქნები და ერთიანად გადმოვცემ ზოგად შენიშვნას. იმ შემთხვევაში, როდესაც ადამიანი დამალობანას თამაშისას (რითიც თამაშში დრამატული მომენტი შეაქვს) მალავს რაიმე უაზრობას, ჩვენ კომედიას ვიღებთ; მეორეს მხრივ, თუ ის იდეასთანაა მიმართებაში, ის შესაძლოა ტრაგიკულ გმირს მიუახლოვდეს. აი, კომიკურის მაგალითი. მამაკაცი სახეს იღებავს და პარიკს ატარებს. იმავე ადამიანს საკუთარი იღბლის გამოცდა სურს მშვენიერი სქესის წარმომადგენლებთან, ის სრულადაა დარწმუნებული გამარჯვებაში ფერუმარილისა და პარიკის დახმარებით, რაც მას მოუგერიებლად აქცევს. ის ხიბლავს გოგონას და ბედნიერების მწვერვალზე იმყოფება. ახლა კი საქმის არსი: თუკი ის აღიარებს ამას, ხომ არ დაკარგავს მთელ მომხიბვლელობას, თუ აღმოჩნდება, რომ ის სრულიად ჩვეულებრივი, მეტიც, მელოტი მამაკაცია, ხომ არ დაკარგავს ის თავის შეყვარებულს? ფარულობა თავისუფალი ქმედებაა, რისთვისაც მას ესთეტიკაც აკისრებს პასუხისმგებლობას. ასეთი მეცნიერება არ მეგობრობს მელოტ ფარისევლებთან, ის მას დაცინვის მსხვერპლად აქცევს. ნათქვამი საკმარისი მინიშნება უნდა იყოს იმისა, რაც მე ვიგულისხმე - კომიკური ვერ იქნება ამ კვლევისთვის საინტერესო.

ჩემს ვალდებულებას შეადგენს, დიალექტიკურად გამოივკვლიო როლი, რომელსაც ფარულობა ასრულებს ესთეტიკურსა და ეთიკურში, რადგან ჩვენს მიზანს წარმოადგენს აბსოლუტური განსხვავების დემონსტრირება ესთეტიკურ ფარულობასა და პარადოქსს შორის. რამდენიმე მაგალითი: გოგონას ფარულად უყვარს მამაკაცი, თუმცა მათ ერთმანეთისთვის სიყვარული ჯერ არ გაუმხელიათ. მშობლები გოგონას სხვაზე მითხოვებას აიძულებენ (მისი ქმედება შესაძლოა ვალდებულების გრძნობითაც იყოს ნაკარნახევი), ის ემორჩილება მშობლებს, ფარავს თავის სიყვარულს, „რათა არ გააუბედუროს სხვები და ვერავინ ვერასოდეს გაიგოს, თუ როგორ გაიტანჯა თვითონ“. ახალგაზრდა მამაკაცს ერთი სიტყვით ძალუძს თავისი სურვილის და მშფოთვარე სიზმრების ობიექტის დაუფლება. თუმცა ამ პატარა სიტყვას შეუძლია მთელი ოჯახის კომპრომეტირება და (ვინ იცის?) განადგურებაც კი. ის სულგრძელად გადაწყვეტს, დარჩეს თავის ფარულობაში, „გოგონა ამას ვერასოდეს შეიტყობს, და შესაძლოა ბედნიერიც კი გახდეს სხვაზე ქორწინებით“. სამწუხაროა, რომ ეს ორი პიროვნება, რომელთაგან ორივე დაფარული იყო თავისი შეყვარებულისთვის, ასევე დაფარული იყო ერთმანეთისგან, საწინააღმდეგო შემთხვევაში ნიშანდობლივად უფრო მაღალი ერთობის ჩამოყალიბების შესაძლებლობა შეიქმნებოდა. მათი ფარულობა თავისუფალი აქტია, რისთვისაც პასუხისმგებელნი ასევე არიან ესთეტიკის წინაშეც. ესთეტიკა კი, თავის მხრივ, თავაზიანი და სენტიმენტალური მეცნიერებაა, რომლისთვისაც მეტი მიზანშეწონილი საშუალებაა ცნობილი, ვიდრე მელომბარდესთვის. რას აკეთებს ის? ის ყველაფერს შესაძლებლად აქცევს შეყვარებულებისთვის. შემთხვევითობის წყალობით სავარაუდო ქორწინების მონაწილენი იღებენ მინიშნებას მეორე მხარის სულგრძელ თანხმობაზე, ადგილი აქვს განმარტებას, ისინი მოიპოვებენ ერთმანეთს, იმავდროულად კი ჭეშმარიტ გმირთა სტატუსს. რადგან, მიუხედავად იმისა, რომ მათ ერთი ღამეც არ ჰქონდათ ერთად გატარებული, ესთეტიკა მათ მაინც ისეთებად მიიჩნევს, თითქოს გაბედულად ებრძოლოთ გადაწყვეტილებისთვის წლების განმავლობაში. ესთეტიკა დიდად არ ზრუნავს დროის შესახებ, ის მისთვის თანაბრად სწრაფად მიედინება, იქნება ეს სერიოზულად თუ ხუმრობით.

მაგრამ ეთიკისათვის სრულიად უცნობია ასეთი შემთხვევა ან ასეთი სენტიმენტალობა, და არც დროის წარმავალობის შესახებ აქვს მას წარმოდგენა. შესაბამისად, საკითხი განსხვავებულ ასპექტში წარმოდგება. სახეირო არ არის ეთიკასთან კამათი, რადგან ის წმინდა კატეგორიებს იყენებს. ის არ ეყრდნობა გამოცდილებას, რაც უგნურებათა შორის ყველაზე დიდი უგნურებაა, და რომელიც, ნაცვლად იმისა, რომ ადამიანი ბრძენად აქციოს, ქმნის მისგან შეშლილს, თუკი მისთვის ამაზე მაღალი არაფერია ცნობილი. ეთიკისათვის არაფერია ცნობილი შემთხვევითობის შესახებ, შესაბამისად, ადგილი არ აქვს განმარტებას; ის არ ეთამაშება ღირსებას, ის უზარმაზარ პასუხისმგებლობას ჰკიდებს პატარა გმირის მხრებს, ის საძრახისად რაცხავს მის სურვილს, ბედისწერა გაითამაშოს თავის ქმედებებში, თუმცა ასევე კიცხავს თავის სატანჯველთან იგივეს გაკეთების სწრაფვისთვის. ის აიძულებს ადამიანს, ირწმუნოს რეალობა და გააჩნდეს გამბედაობა, შეებრძოლოს რეალობის ყველა შეჭირვებას, კიდევ უფრო მეტად კი იმ უსისხლო ტანჯვას, რომელიც მან საკუთარი პასუხისმგებლობით იკისრა. ის იძლევა გაფრთხილებას, არ ენდონ გონების ცბიერ გაანგარიშებებს, რომლებიც ანტიკურ მისნებზე მეტად ვერაგები არიან. ის იძლევა გაფრთხილებას ყოველგვარი უდროო სულგრძელობისგან. დაე, სინამდვილემ გადაწყვიტოს - და მაშინ დადგება დრო გამბედაობის საჩვენებლად, მაგრამ იმავე დროს შესთავაზებს ეთიკა შესაძლო დახმარებას. მაგრამ თუ, მიუხედავად ამისა, იყო ამ ორ ასპექტში რაღაც უფრო ღრმა, თუკი არსებობდა ამოცანის განჭვრეტის სერიოზულობა, მისი დაწყების სერიოზულობა, მაშინ რაღაცას მივიღებდით მათგან; მაგრამ ეთიკას არ ძალუძს დახმარების გაწევა, ის შეურაცხყოფილია, რადგან ისინი საიდუმლოს ინახავდნენ მისგან, საიდუმლოს, რომელსაც ისინი საკუთარი რისკის ფასად ინახავდნენ.

ასე რომ, ესთეტიკა მოითხოვს ფარულობას და აჯილდოვებს კიდეც მას, ხოლო ეთიკა მოითხოვს გაცხადებას და სჯის ფარულობას. თუმცა, დროდადრო ესთეტიკაც მოითხოვს გაცხადებას. როდესაც ესთეტიკური ილუზიის მახეში გამბული გმირი ფიქრობს თავისი დუმილით იხსნას სხვა ადამიანი, ესთეტიკა მოითხოვს ასეთ დუმილს და აჯილდოვებს მას. მეორეს მხრივ, როდესაც გმირი თავისი ქმედებით სხვის ცხოვრებაში იჭრება, ის გაცხადებას მოითხოვს. ტრაგიკულ გმირზე შევჩერდეთ. ევრიპიდეს „იფიგენია ავლიდში“ განვიხილოთ. აგამემნონმა მსხვერპლად უნდა შესწიროს იფიგენია. ამ მომენტში ესთეტიკა აგამემონის დუმილს მოითხოვს იმდენად, რამდენადაც გმირისთვის უღირსი იქნებოდა სხვა ადამიანთან ნუგეშის ძიება, ისევე, როგორც მზრუნველობიდან გამომდინარე მან მაქსიმალურად დიდხანს უნდა დაფაროს ეს ქალებისაგან. მეორეს მხრივ, გმირი, ზუსტად იმ მიზნით, რომ გმირად იქცეს, გამოცდილ უნდა იქნას უსაზარლესი გამოცდით, რასაც მისთვის კლიტემნესტრასა და იფიგენიას ცრემლი წარმოადგენს. რას აკეთებს აქ ესთეტიკა? მას აქვს საშუალება, მას გამზადებული ჰყავს მოხუცი მსახური, რომელიც ყველაფერს გაუცხადებს კლიტემნესტრას. ახლა კი ყველაფერი ისეა, როგორც უნდა იყოს. იმავდროულად, ეთიკას არც შემთხვევა აქვს ხელთ და არც მოხუცი მსახური ჰყავს. ესთეტიკური იდეა მყისვე საკუთარ თავს ეწინააღმდეგება, როგორც კი რეალობაში მისი განხორციელება უნდა მოხდეს. შესაბამისად, ეთიკა გაცხადებას საჭიროებს. ტრაგიკული გმირი თავის ეთიკურ გამბედაობას იმ ფაქტით გვიჩვენებს, რომ სახელდობრ ის არის, ვინც ყოველგვარი ესთეტიკური ილუზიის ხაფანგში გაბმის გარეშე უცხადებს იფიგენიას მის ხვედრს. თუ ტრაგიკული გმირი გააკეთებს ამას, მაშინ ის ეთიკის საყვარელ შვილად იქცევა, ვისზეც არის ეთიკა სიხარულით დავანებული. თუ ის დუმილს ინარჩუნებს, ამის მიზეზი შესაძლოა ის იყოს, რომ ამით სხვისთვის ამ ყოველივეს გაიოლებას ფიქრობს, მაგრამ მიზეზი ისიც შეიძლება იყოს, რომ საკუთარი თავისთვის ცდილობდეს ამ ყოველივეს გაიოლებას. თუმცა, მისთვის ცნობილია, რომ ამ უკანასკნელ მოტივს მასზე ზემოქმედება არ მოუხდენია. თუ დუმილს შეინარჩუნებს, როგორც ინდივიდი, ის სერიოზულ პასუხისმგებლობას კისრულობს, იმდენად, რამდენადაც ის უგულვებელყოფს არგუმენტს, რომელიც შესაძლოა გარედან წარმოიშვას. როგორც ტრაგიკულ გმირს, მას არ შეუძლია ამის გაკეთება, რადგან ეთიკას ის მხოლოდ იმისათვის უყვარს, რომ ის გამუდმებით გამოხატავს ყოვლისმომცველს. მისი ჰეროიკული ქმედება გამბედაობას მოითხოვს, მაგრამ სწორედ გამბედაობის ნაწილია, რომ ის არანაირ არგუმენტს არ გაურბის. ახლა ცხადია, რომ ცრემლი არის საშიში argumentum ad hominem, და უეჭველია, რომ არსებობენ ისეთები, რომლებსაც ცრემლების გარდა აღარაფერი აღელვებს. პიესაში იფიგენიას აქვს გოდების უფლება, მართლაც უნდა ეგლოვა მას იფთახის ქალიშვილის მსგავსად ორი თვე, არა მარტოობაში, არამედ მისი მამის ფერხთით, რათა მთელი თავისი ხელოვნებისთვის მოეხმო, „რაც მხოლოდ ცრემლია“, და მის მუხლებს მოხვეოდა, ნაცვლად იმისა, რომ მოაჯის ზეთისხილის რტო მიეწოდებინა.

ესთეტიკა გაცხადებას მოითხოვს, მაგრამ შემთხვევითობით გადის ფონს; ეთიკა მოითხოვს გაცხადებას და ტრაგიკულ გმირში პოულობს დაკმაყოფილებას. მიუხედავად იმ სისასტიკისა, რომლითაც ეთიკა გაცხადებას მოითხოვს, ვერ უარვყოფთ, რომ იდუმალება და მდუმარება მართლაც აქცევენ ადამიანს დიადად, რადგან ისინი შინაგანის მახასიათებლები არიან. როდესაც ამური ტოვებს ფსიქეს, ეუბნება: „შენ შობ ჩვილს, რომელიც ღვთიური იქნება, თუ დუმილს შეინარჩუნებ, ხოლო ადამიანი, თუ გასცემ საიდუმლოს“. ტრაგიკული გმირი, რომელიც ეთიკურის ფავორიტია, წმინდად ადამიანურია, ვისი გაგებაც მე ძალმიძს, ხოლო ყველაფერი, რასაც ის აკეთებს, გაცხადების შუქითაა მოსილი. თუ უფრო წინ წავალ, პარადოქსს გადავეყრები, ღვთიურს ან დემონურს, რადგან დუმილი - ორივეა. დუმილი დემონის მახეა, ხოლო რაც უფრო მეტად ინარჩუნებს ადამიანი დუმილს, მით უფრო საზარელია დემონი; მაგრამ დუმილი იმავე დროს არის ურთიერთგაგება ღვთაებასა და ინდივიდს შორის. თუმცა, სანამ აბრაამის ამბავს დავუბრუნდებოდე, რამდენიმე პოეტურ პერსონაჟს მოვიწვევდი სცენაზე. დიალექტიკის ძალმოსილების შემწეობით მე მათ თითის წვერებზე ვაჩერებ, ხოლო სასოწარკვეთის შოლტის გაქნევით ვაიძულებ, არ გაჩერდნენ ერთ ადგილას, რათა შიშში მყოფებმა ესა თუ ის საიდუმლო გაგვიმხილონ.

თავის „პოლიტიკაში“ არისტოტელე მოგვითხრობს ამბავს პოლიტიკური მღელვარებისა დელფოში, რაც ქორწინების საკითხით იყო პროვოცირებული. სასიძო, რომელსაც ავგურები უწინასწარმეტყველებენ, რომ მის ქორწინებას უბედურება მოჰყვება, გადამწყვეტ მომენტში, როდესაც საპატარძლოს წასაყვანადაა მოსული, შეცვლის გეგმას და უარს ამბობს ქორწინებაზე. მე სხვა არაფერი მჭირდება. რასაკვირველია, დელფოში ეს ამბავი ცრემლის გარეშე ვერ ჩაივლიდა. თუკი პოეტი ამ თემას აირჩევდა, მას შეეძლო ჰქონოდა თანაგრძნობის იმედი. ნუთუ საზარელი არ არის, რომ სიყვარული, რომელიც ადამიანის ცხოვრებაში ხშირად განდევნილია ხოლმე, ახლა ზეცის მხარდაჭერასაც მოისაკლისებს? ნუთუ ძველი გამოთქმა, რომ „ქორწინება ზეცაში წყდება“, შებღალული არ არის? ჩვეულებრივ, ეს არის ხოლმე სასრულის ტანჯვა და სირთულეები, რომლებიც ავი სულების მსგავსად აშორიშორებენ შეყვარებულებს, მაგრამ ზეცა სიყვარულის მხარესაა, შესაბამისად კი ეს წმინდა კავშირი ყველა მტერს უმკლავდება. ამ შემთხვევაში ზეცა მიჯნავს იმას, რაც თვითონ შეაერთა. ვინ იფიქრებდა ამას? ყველაზე ნაკლებ - ახალგაზრდა საპატარძლო. წამით ადრე ის სანთიობოში იჯდა მთელი თავისი მშვენიერებით, მშვენიერი ქალწულები კი მზრუნველობით რთავდნენ მას, ისე, რომ მთელი სამყაროს წინაშე შეეძლოთ ეგოთ პასუხი ამისათვის, მაგრამ არა მხოლოდ უხაროდათ მათ, არამედ შურსაც განიცდიდნენ, სიხარულს, გამომდინარეს იმ ფაქტიდან, რომ შეუძლებელი იყო მათთვის მეტი შურის გამოხატვა, რადგან შეუძლებელი იყო საპატარძლოსთვის მეტად გამშვენიერება. ის მარტო იჯდა სანთიობოში და მშვენიერების ხატებს ირგებდა, რადგან ყველაფერი, რისი ძალაც ქალურ ხელოვნებას შესწევს, იყო გამოყენებული აქ, რათა ღირსეულად მოერთოთ ღირსეული. მაგრამ კიდევ იყო რაღაც მოსაკლისებული, რაზეც ახალგაზრდა ქალწულები ვერც იოცნებებდნენ: მეტად თხელი და მსუბუქი მოსახური, ვიდრე ის, ქალწულებმა რომ მოახვიეს საპატარძლოს, საქორწილო კაბა, რომლის შესახებ არც ერთმა ახალგაზრდა ქალწულმა არაფერი იცოდა და არც დახმარება შეეძლო მის მორგებაში, დიახ, თვით საპატარძლომაც კი არ იცოდა, როგორ მოერგო ის. ეს იყო უხილავი, მეგობრული ძალა, რომელიც სიამოვნებას იღებდა საპატარძლოს მორთვისგან, რომელიც არგებდა მას ამ მოსახურს, ისე, რომ ქალწულმა თვით არ იცოდა ამის შესახებ; რადგან მან მხოლოდ ის დაინახა, რომ სასიძომ ტაძრისკენ ჩაიარა. მან იხილა, როგორ დაიხურა კარი მის უკან, და ის კიდევ უფრო მეტად მშვიდი და ნეტარი შეიქნა, რადგან მან მხოლოდ ის იცოდა, რომ ბიჭი მას მეტად ეკუთვნოდა, ვიდრე ოდესმე. ტაძრის კარი გაიღო, ბიჭი გამოვიდა, გოგონამ თვალები დახარა და ამიტომ ვერ შეამჩნია, რომ ბიჭს შეშფოთებული გამომეტყველება ჰქონდა, მაგრამ ბიჭი ხედავდა, რომ ზეცას შურდა გოგონას მშვენიერება და იღბალი. ტაძრის კარი გაიღო და ახალგაზრდა ქალწულებმა იხილეს, როგორ გამოდიოდა სასიძო, მაგრამ მათ ვერ შეამჩნიეს შეშფოთებული გამომეტყველება მის სახეზე, მათ საპატარძლო გამოჰყავდათ. შემდეგ საპატარძლომ ნაბიჯი გადმოდგა მთელი ქალწულებრივი მოკრძალებით, გარშემორტყმულმა ახალგაზრდა გოგონების ამალით, რომლებსაც თავი ჰქონდათ დახრილი მის წინაშე, როგორც საერთოდ უნდა დახარონ ახალგაზრდა ქალწულებმა თავი საპატარძლოს წინაშე. ასე იდგა ის თავისი ამალის თავში და ელოდა - ეს იყო მხოლოდ წამი, რადგან ტაძარი იქვე იყო - და სასიძო მოვიდა... მაგრამ მან ჩაუარა მის კარს.

თუმცა, აქ უნდა შევწყვიტო თხრობა - მე არ ვარ პოეტი, მე საგნებს მხოლოდ დიალექტიკურად განვიხილავ. უპირველეს ყოვლისა, უნდა გვახსოვდეს, რომ სწორედ გადამწყვეტ მომენტში იღებს გმირი განმარტებას, ის წმინდა და უნაკლოა, წინდაუხედავად არ არის დაკავშირებული თავის შეყვარებულს. შემდგომ ამისა, მის წინაშე ან, უფრო ზუსტად, მის საწინააღმდეგოდაა მიმართული ღვთიური სიტყვა, შესაბამისად, ის, სუსტი და უსუსური შეყვარებულის მსგავსად, საკუთარი თავდაჯერებულობით არ ხელმძღვანელობს. მეტიც, თავისთავად იგულისხმება, რომ ეს სიტყვა მას ისევე აუბედურებს, როგორც საცოლეს, დიახ, ოდნავ მეტადაც კი, რადგან ბოლოს და ბოლოს ის ქალიშვილის უბედურების მიზეზს წარმოადგენს. სრული სიმართლეა, რომ ავგურებმა მას უბედურება უწინასწარმეტყველეს, მაგრამ საკითხი იმაშია, არის თუ არა ეს უდებურება იმ ხასიათის, რომ არა მარტო მას შეეხება, არამედ მათ ერთობლივ ბედნიერებასაც. როგორ უნდა მოიქცეს ის ახლა? (1) დუმილი შეინარჩუნოს და ქორწინება იზეიმოს? - იმ აზრით, რომ „იქნებ უბედურება ერთიანად არ მოვიდეს, ყოველ შემთხვევაში მე ჩემი სიყვარულის ერთგული ვიყავი და არ ვუფრთხოდი საკუთარი თავის გაუბედურებას. მაგრამ დუმილი მაინც უნდა შევინარჩუნო, რადგან საწინააღმდეგო შემთხვევაში ეს ხანმოკლე მომენტიც ფუჭად დაიკარგება“. ეს სავსებით დამაჯერებლად გვეჩვენება, მაგრამ სინამდვილეში ასე არ არის, რადგან ამ ქმედებით მან გოგონას შეურაცხყოფა მიაყენა. მან ერთგვარად დამნაშავედ აქცია გოგონა თავისი დუმილით, რადგან ამ უკანასკნელს რომ სცოდნოდა სიმართლე, ის არასოდეს დათანხმდებოდა ასეთ კავშირს. ასე რომ, გაჭირვების ჟამს მან არა მხოლოდ უბედურება უნდა იტვირთოს, არამედ პასუხისმგებლობაც იმისთვის, რომ დუმილი შეინარჩუნა, ისევე, როგორც გოგონას საფუძვლიანი აღშფოთება ამ დუმილის შენარჩუნებისთვის. (2) თუ დუმილი შეინარჩუნოს და უარი თქვას ქორწინებაზე? ასეთ შემთხვევაში ის საკუთარ თავს მისტიფიკაციაში ჩაითრევს, რითიც საკუთარ თავს ნულამდე დაიყვანს მასთან ურთიერთობაში. თუმცა, ესთეტიკამ შესაძლოა მოიწონოს ეს გადაწყვეტილება. კატასტროფა ასე შესაძლოა რეალურ ამბავს დაემსგავსოს, იმის გამოკლებით, რომ განმარტება უკანასკნელ წამს გაკეთდება - თუმცა, ეს მას შემდეგ მოხდება, რაც ყველაფერი დასრულდება, რადგან ესთეტიკური თვალსაზრისით ეს არის აუცილებლობა მისთვის სიკვდილის უფლების მიცემისა... თუკი მეცნიერება ვერ იპოვის საბედისწერო წინასწარმეტყველების გაუქმების საშუალებას. და მაინც, ასეთი ქცევა, რაოდენ სულგრძელიც არ უნდა იყოს ის, გოგონასა და მისი სიყვარულის რეალურობის შეურაცხყოფას გულისხმობს. (3) იქნებ უნდა აღიაროს? მაგრამ უნდა გვახსოვდეს, რომ ჩვენი გმირი ოდნავ უფრო მეტად პოეტურია, რათა დავუშვათ, რომ სიყვარულზე უარის თქმას მისთვის წარუმატებელი ბიზნეს სპეკულაციის შედეგისგან განსხვავებული მნიშვნელობა არ ექნება. თუ ის ხმას ამოიღებს, მთელი ამბავი წარმოდგება „აქსელისა და ვალბორგის“ უიღბლო სიყვარულის ისტორიად. ეს არისი წყვილი, რომელსაც თვით ზეცა განაშორებს. თუმცა, მოცემულ შემთხვევაში განშორება განსხვავებულად უნდა იქნას აღქმული, რადგან ის იმავდროულად ინდივიდთა თავისუფალი ნებიდანაც გამომდინარეობს. ამ შემთხვევის დიალექტიკის სირთულე იმაშია, რომ უბედურება მხოლოდ სასიძოს უნდა დაატყდეს თავს. ამგვარად, ორი შეყვარებული ვერ პოულობს, აქსელისა და ვალბორგის მსგავსად, საკუთარი ტანჯვის ერთობლივ გამოხატულებას, იმდენად, რამდენადაც ზეცა საკუთარ განჩინებას ორივეს თანაბრად უნაწილებს, რადგან ისინი თანაბარი ხარისხით ახლოს არიან ერთმანეთთან. თუკი ეს ასეა, გამოსავალი შეგვიძლია წარმოვიდგინოთ. რადგან, ვინაიდან ზეცა არანაირ ხილულ ძალას არ იყენებს მათ განსაშორებლად, არამედ ამას მათ მიანდობს, სავსებით შესაძლებელია, რომ ისინი ერთმანეთს შორის მიიღებენ გადაწყვეტილებას, ესროლონ გამოწვევა ზეცასა და მის უბედურებას.

თუმცა, ეთიკა მისგან აღიარებას მოითხოვს. ასეთ შემთხვევაში მისი ჰეროიკულობა იმ ფაქტში უნდა ვეძიოთ, რიმ ის უარყოფს ესთეტიკურ სულგრძელობას, რაც რთულად თუ ჩაითვლება in casu პატივმოყვარეობის მინარევად, რაც ფარულობაში მდგომარეობს, რადგან მისთვის მართლაც ცხადი უნდა იყოს, რომ ის აუბედურებს გოგონას. თუმცა, მისი ჰეროიზმი დამოკიდებულია ფაქტზე, რომ მას მიეცა შესაძლებლობა [ჭეშმარიტი სიყვარულის], მაგრამ გააუქმა ის; რადგან, თუ ასეთი ჰეროიზმის მოპოვება ამის გარეშეა შესაძლებელი, ჩვენს დროში საკმაო რაოდენობის გმირები გვეყოლებიდა, ჩვენს დროში, რომელმაც უპრეცედენტო ოსტატობას მიაღწია გაყალბებაში და უმაღლესს იმის ხარჯზე ახორციელებს, რომ ყოველივე შუალედურს გადაახტება.

მაგრამ მაშინ რა საჭიროა ეს მონახაზი, თუკი მე ტრაგიკულ გმირს არ გავცდები? სულ ცოტა, იმისათვის, რომ შესაძლოა ამით შუქი მოეფინოს პარადოქსს. ყველაფერი დამოკიდებულია იმაზე, თუ როგორ დამოკიდებულებაშია ეს კაცი ავგურების სიტყვისადმი, რაც ასე თუ ისე გადამწყვეტია მისი ცხოვრებისთვის. არის ეს სიტყვა publici juris თუ ის privatissimum-ია? სცენა საბერძნეთში მიმდინარეობს, ავგურთა წინასწარმეტყველება ყველასათვის გასაგებია. მე მხოლოდ იმას არ ვგულისხმობ, რომ ჩვეულებრივ ადამიანს მისი გაგება შეუძლია სიტყვასიტყვით, არამედ იმისა, რომ ჩვეულებრივ ადამიანს შეუძლია გაიგოს, რომ ავგური ინდივიდს ზეცის გადწყვეტილებას აცნობს. ასე რომ, ავგურის სიტყვა გასაგები არა მხოლოდ გმირისთვისაა, არამედ ყველასათვის, და აქიდან ღვთაებასთან არანაირი კერძო ურთიერთობა არ გამომდინარეობს. აკეთოს, რაც სურს, ის, რაც ნაწინასწარმეტყველებია, მაინც მოხდება, და არც ქმედებითა და არც ქმედებაზე უარის თქმით არ გახდება ის მეტად ახლობელი ღვთაებისთვის, ან მისი წყალობისა თუ რისხვის საგანი. ნაწინასწარმეტყველები შედეგი ისევე კარგად იქნება გასაგები ჩვეულებრივი ადამიანის, როგორც გმირისთვის, და არ არსებობს რაიმე იდუმალი წერილი, რომელიც მხოლოდ გმირისთვისაა მისაწვდომი. თუკი ის საუბრობს, ის ამას კარგად აკეთებს, და შეუძლია, რომ გასაგები გახდეს სხვებისთვის. თუკი ის დუმილს ინარჩუნებს, ეს იმიტომ, რომ ინდივიდად ყოფნის ძალით ის უფრო მაღალი იქნება, ვიდრე ყოვლისმომცველი, თავს მოიტყუებს ყველა სახის ფანტასტიური წარმოდგენით იმის შესახებ, რომ გოგონა სწრაფად დაივიწყებს მწუხარებს და ა.შ. მეორეს მხრივ, თუკი ზეცის ნება მისთვის ავგურის მიერ არ იყო გაცხადებული, თუკი ეს ცოდნა მან სრულად პირადული გზით შეიძინა, თუკი ამგვარად მას სრულიად კერძო დამოკიდებულება ჩამოუყალიბდა მასთან, მაშინ ჩვენ პარადოქსს ვეჩეხებით (დავუშვათ, რომ ასეთი რამ არსებობს, რადგან ჩემს მოსაზრებებს დილემის ფორმა აქვთ), მაშინ მას შეუძლია არ ისაუბროს, როგორც არ უნდა სურდეს ეს. მაშინ ის არ დატკბებოდა თავისი დუმილით, არამედ ტკივილს განიცდიდა - მაგრამ ეს იქნებოდა სწორედ მისთვის იმის დასტური, რომ ის გაამართლეს. ამგვარად, მისი დუმილის მიზეზი არის არა ის, რომ მან ინდივიდის სახით საკუთარი თავი ყოველისმომცველისადმი აბსოლუტურ დამოკიდებულებაში ჩააყენა, არამედ იმაში, რომ ის, როგორც ინდივიდი, აბსოლუტურ დამოკიდებულებაშია ჩაყენებული აბსოლუტთან. ამაში შეძლებს ის სიმშვიდის მოპოვებას (როგორც ამის წარმოდგენა მე ძალმიძს), როდესაც მისი სულგრძელი დუმილი გამუდმებით იქნება შეწუხებული ეთიკის მოთხოვნებით. უკიდურესად სასურველია, რომ ესთეტიკა ერთხელ მაინც დაწყებულიყო იმ წერტილიდან, სადაც ამდენი წლის განმავლობაში სრულდებოდა, ანუ ილუზორული სულგრძელობიდან. ასე რომ მომხდარიყო, ეს უშუალოდ რელიგიის ინტერესებში იქნებოდა, რადგან რელიგიაა ერთადერთი ძალა, რომელსაც ესთეტიკის გათავისუფლება ძალუძს ეთიკურთან ბრძოლისგან. ელისაბედ დედოფალმა სახელმწიფოს შესწირა ესექსის გრაფისადმი თავისი სიყვარული, მოაწერა რა ხელი მის სასიკვდილო განაჩენს. ეს გმირული აქტი იყო, თუნდაც ყოფილიყო მასში პირადი წყენის მცირედი ულუფაც, გამოწვეული იმით, რომ გრაფმა მას ბეჭედი არ გაუგზავნა. სინამდვილეში მან გაგზავნა ბეჭედი, მაგრამ, როგორც ჩვენთვის არის ცნობილი, ეს ფაქტი კარის ერთ-ერთი ქალბატონის ავგულობით იქნა დაფარული. ელისაბედმა შეიტყო ამის შესახებ, (როგორც ამბობენ, ni fallor), რის შემდეგ ათი დღის განმავლობაში თითი ედო პირში და იჭამდა ხმის ამოუღებლად, მერე კი გარდაიცვალა. ეს შესაძლებელია ყოფილიყო თემა პოეტისთვის, რომელმაც იცის, როგორ გააღოს პირი კივილისას, თუმცა ასეთი პირობის გარეშე ეს ყველაზე მეტად ბალეტის დირიჟორისთვის არის შესაფერისი, ვისშიც ჩვენს დროში პოეტს ხშირად ეშლება საკუთარი თავი.

ახლა კი ერთ სიუჟეტს განვიხილავ, რომელიც საკუთარ თავში დემონურს შეიცავს. ამაში „აგნესისა და წყლის კაცის“ ლეგენდა დამეხმარება. წყლის კაცი არის მაცდური, რომელიც ზევით ამოდის ზღვის უფსკრულის მალული ადგილიდან და ველური ვნებით წყვეტს უბიწო ყვავილს, რომელიც მთელი თავისი სიმშვენიერით იზრდება ზღვის ნაპირას და თავი აქვს ნაზად დახრილი ოკეანის ხმის გასაგონად. ამას გულისხმობდნენ ამ ამბავში პოეტები დღემდე. მოდით, ოდნავი ცვლილებები შევიტანოთ. წყლის კაცი მაცდურია. მან მოუხმო აგნესს, გამოიტყუა თავისი მშვიდი ბაასით მისი მალული გრძნობები, ამ უკანასკნელმა კი წყლის კაცში ის აღმოაჩინა, რასაც ეძებდა, რის დანახვასაც ზღვის უფსკრულში ცდილობდა. აგნესი მზად არის გაჰყვეს მას. წყლის კაცმა იგი ხელში აიყვანა, აგნესი კისერზე შემოეხვია, მთელი სულითაა მინდობილი თავისზე ძლიერ არსებას; ის უკვე კიდეზე დგას, ზღვისკენ იხრება, თითქმის მზად არის გადაეშვას მასში თავის ნადავლთან ერთად, - ამ დროს აგნესი კიდევ ერთხელ მიაპყრობს მას მზერას - არა მხდალად, არა დაეჭვებით, არამედ სიამაყით თავისი იღბლის გამო, აბსოლუტური მორჩილებით, მსგავსად ყვავილისა, რომლად ქცევა აქვს თავისთვის ჩაფიქრებული. ამ მზერით ის ანდობს მას მთელ თავის ხვედრს. და ჰოი, შეხედეთ, - ზღვა აღარ ბობოქრობს, ის დამუნჯებულა, ბუნების ვნება, რაც წყლის კაცის ძალას წარმოადგენს, სტოვებს მას გასაჭირში, სამარისებური სიმშვიდე ისადგურებს - აგნესი კი ისევე შეჰყურებს მას. აქ კი წყლის კაცი ტყდება, ის ვერ უძლებს უბიწობის ძალას, მისი მშობლიური სტიქია ღალატობს მას, მას არ ძალუძს აგნესის შეცდენა. უკან აბრუნებს, უხსნის, რომ მხოლოდ იმის ჩვენება სურდა, თუ რაოდენ მშვენიერია წყნარი ზღვა. აგნესს სჯერა მისი. შემდეგ ის შებრუნდება და მარტო მიდის, ზღვა კი ბობოქრობს, თუმცა წყლის კაცის რისხვა კიდევ უფრო ძლიერია. მას ძალუძს აგნესის შეცდენა, მას ძალუძს ასობით აგნესის შეცდენა, მას ნებისიერი გოგონას გატაცება ძალუძს - მაგრამ აგნესმა გაიმარჯვა, და წყლის კაცმა დაკარგა ის. მხოლოდ მსხვერპლის სახით შეიძლება გახდეს ის მისი, ის ვერც ერთი გოგონას ერთგული ვერ იქნება, რადგან ის მხოლოდ და მხოლოდ წყლის კაცია. აქ მე თავს უფლებას ვანიჭებ, მცირედი ცვლილება შევიტანო წყლის კაცის ხასიათში; შესაბამისად, ოდნავ შევცვალე აგნესიც, რადგან ლეგენდაში აგნესი სრულიად უმწიკვლო არ არის - ზოგადად თუ ვიტყვით, უაზრობა, კოხტაობა და ქალთა სქესის შეურაცხყოფაა, თუ ცდუნების შემთხვევას ისე წარმოვიდგენთ, თითქოს მასში გოგონას მცირედი წვლილი მაინც არ ედოს. ლეგენდის აგნესი (თუ ჩემს გამოთქმას ოდნავ სახეს ვუცვლით) არის ქალი, რომელსაც „საინტერესო“ სწყურია, ხოლო ყოველ ასეთ ქალს შეუძლია დარწმუნებული იყოს, რომ სადღაც, სიახლოვეში, მუდამ მოიძებნება წყლის კაცი, რადგან წყლის კაცს ცალი თვალი თვითონ აქვს აქეთ მიპყრობილი, აღმოჩენის შემთხვევაში კი ზვიგენისებურად ეკვეთება ხოლმე. ამდენად, სრული უგნურება იქნება იმის დაშვება (ან იქნებ ეს ეჭვია, რომელიც წყლის კაცმა გაავრცელა?), რომ ე.წ. კულტურა იცავს გოგონას ცდუნებისგან. არა, არსებობა მეტად მართებული და სამართლიანია: არის ერთადერთი დაცვა, ესაა უბიწობა.

ახლა კი, მოდით, წყლის კაცს ადამიანური ცნობიერება შევძინოთ და დავუშვათ, რომ მისი წყლის კაცად ყოფნის ფაქტი გვიჩვენებს ადამიანის წინარე არსებობას, რომლის შედეგებმა აბურდეს მისი ცხოვრება. არაფერი უშლის მას ხელს გმირად ქცევისგან, რადგან ახლა ის დგამს ნაბიჯს მორიგებისკენ. ის აგნესმა იხსნა, მაცდური განადგურებულია, მან ქედი მოიხარა უბიწობის ძლიერების წინაშე, ის აღარასოდეს აცდუნებს. მაგრამ ერთსა და იმავე დროს ორი ძალა ცდილობს მის დაუფლებას: მონანიება; და აგნესი და მონანიება. თუკი მხოლოდ მონანიება დაეუფლება მას, ის დაფარულია; ხოლო თუ აგნესი და მონანიება დაეუფლებიან, ის გაცხადდება.

რადგან მონანიება მოიცავს მას და დაფარულია, ის აშკარად აუბედურებს აგნესს, რადგან აგნესს ის მთელი თავისი უბიწობით უყვარდა, იმ წამსაც კი, როდესაც შეცვლილი ეჩვენა, მიუხედავად იმისა, თუ რამდენად ოსტატურად ნიღბავდა ის ამას, აგნესს სწამდა, რომ წყლის კაცი სიმართლეს ამბობდა, როდესაც უთხრა, რომ მხოლოდ ზღვის სიმშვიდის ჩვენება სურდა. თუმცა, რაც ვნებას შეეხება, წყლის კაცი თვით ხდება უფრო უბედური, რადგან მას აგნესი ვნებათა მთელი მრავალფეროვნებით უყვარს, ახლა კი, ყველაფერთან ერთად, ახალი დანაშაულის სიმძიმეც უნდა ზიდოს. მონანიების დემონური ელემენტი უჩვენებს მას, რომ ეს სახელდობრ მისი სასჯელია, ხოლო რაც უფრო მეტად დაიტანჯება, მით უკეთესია.

თუკი ის დანებდება დემონურ გავლენას, მან შესაძლოა კიდევ ერთ მცდელობას მიმართოს აგნესის სახსნელად, იმგვარად, როგორც, გარკვეული აზრით, ბოროტების მეშვეობითაა შესაძლებელი ადამიანის ხსნა. მან იცის, რომ აგნესს უყვარს. თუკი ის შეძლებს დასტყუოს აგნესს ეს სიყვარული, ეს ამ უკანასკნელისთვის ერთგვარი ხსნა შეიძლება იყოს. მაგრამ, როგორ? წყლის კაცი მეტისმეტად გონიერია იმისათვის, ჩათვალოს, რომ გულწრფელი აღიარება აგნესში სიძულვილს გააღვიძებს. შესაბამისად, მან შესაძლოა სცადოს გოგონას ყველა ბნელი ვნების გაღვიძება, ის დასცინებს მას, დაამცირებს, გააქილიკებს მის სიყვარულს, და, თუ შეძლებს, მის სიამაყესაც გაკენწლავს. არც საკუთარი თავისთვის იტყვის ტანჯვაზე უარს; რადგან სწორედ ეს არის დემონურის სიღრმისეული წინააღმდეგობა, გარკვეული აზრით კი უსასრულოდ მეტი სიკეთეა მოქცეული დემონურში, ვიდრე ჩვეულებრივ ადამიანში. რაც უფრო მეტად ეგოისტია აგნესი, მით უფრო იოლია მისი მოტყუება (მხოლოდ გამოუცდელი ადამიანები თვლიან, რომ უდანაშაულოთა მოტყუებაა ადვილი; არსებობა სიღრმისეულია, არსებითად კი ცბიერისთვის ცბიერის მოტყუება ყველაზე ადვილია) - მაგრამ წყლის კაცის ტანჯვა სულ უფრო საზარელი იქნება. რაც უფრო ეშმაკურადაა ჩაფიქრებული მისი მოტყუების გეგმა, მით ნაკლებად დამალავს აგნესი მისგან მორცხვად თავის ტანჯვას; ის ყველა საშუალებას მიმართავს, და მათ ექნებათ შედეგი - არა მისი გადაწყვეტილების შესარყევად, არამედ მის საწამებლად.

ამგვარად, დემონურის შემწეობით წყლის კაცს სურს, რომ იყოს ინდივიდი, რომელიც, როგორც ინდივიდი, ყოვლისმომცველზე მაღალია. დემონურს იგივე მახასიათებლები აქვს, რაც ღვთიურს, იმდენად, რამდენადაც ინდივიდი აბსოლუტურ დამოკიდებულებაშია მასთან. ეს ანალოგიაა, საპირისპირო ცნება პარადოქსისა, რომლის შესახებაც ჩვენ ვსაუბრობთ. შესაბამისად, აქ გარკვეული მსგავსება გვაქვს, რომელმაც შესაძლოა შეცდომაში შეგვიყვანოს. ამგვარად, წყლის კაცს აშკარად აქვს საბუთი იმისა, რომ მისი დუმილი გამართლებულია, რადგან მისით გადააქვს მას მთელი ტკივილი. მეორეს მხრივ, არანაირი ეჭვი არ არის იმაში, რომ მას ძალუძს საუბარი. ამგვარად, ის შეიძლება იქცეს ტრაგიკულ გმირად, ჩემი აზრით, გრანდიოზულ ტრაგიკულ გმირად, თუკი ისაუბრებს. ისე კი, მხოლოდ ზოგიერთისათვის იქნება ალბათ გასაგები, რა არის ამაში გრანდიოზული. მაშინ შეძლებს ის, თავი დააღწიოს თვითმოტყუებას იმასთან დაკავშირებით, რომ არ შესწევს აგნესის გაბედნიერება, მას საკმარისი გამბედაობა ექნება იმისათვის, რომ, ადამიანურად თუ ვიტყვით, გაანადგუროს აგნესი. აქ კი მსურს ერთი ფსიქოლოგიური მოსაზრება მოვიტანო. რაც უფრო ეგოისტურად განვითარდება აგნესი, მით უფრო მომაჯადოებელი იქნება თვითმოტყუება. მართლაც, სრულებით არ არის წარმოუდგენელი, რომ რეალურად ისე მოხდეს, რომ წყლის კაცმა თავისი დემონური გამჭრიახობით, ადამიანურად თუ ვიტყვით, არა მხოლოდ იხსნას აგნესი, არამედ რაღაც განსაკუთრებულს მიაღწიოს; რადგან დემონმა იცის, თუ როგორ განავითაროს გასაოცარი თვით ყველაზე სუსტი ადამიანური ძალებიდან, თავისებურად კი მას შესაძლოა ერთობ ქველი განზრახვა ჰქონდეს ადამიანთან მიმართებით.

წყლის კაცი დიალექტიკური შებრუნების წერტილში იმყოფება. თუკი ის გადაურჩება დემონურს მონანიებით, მისთვის ორი გზაა გახსნილი. ის შესაძლოა უკან შეყოვნდეს, შეინარჩუნოს თავისი ფარულობა, მაგრამ არ დაეყრდნოს გამჭრიახობას. ის არ შედის აბსოლუტურ დამოკიდებულებაში დემონურთან, როგორც ინდივიდი, არამედ სიმშვიდეს მოიპოვებს საპირისპირო პარადოქსში, რომ ღვთაება იხსნის აგნესს. (ამგვარად, შუა საუკუნეებს უნდა შეესრულებინათ მოძრაობა, რადგან კონცეფციის თანახმად წყლის კაცი აბსოლუტურად არის მონასტრის ერთგული). საწინააღმდეგო შემთხვევაში ის შეიძლება აგნესთან ერთად აღმოჩნდეს დახსნილი. ეს ისე არ უნდა გავიგოთ, რომ აგნესის სიყვარულის მეშვეობით ის შესაძლოა დახსნილ იქნას იმისგან, რათა მაცდური იყოს მომავალში (ეს ხსნის ესთეტიკური გზაა, რომელიც ყოველთვის გვერდს უვლის მთავარს ანუ წყლის კაცის ცხოვრების განგრძობას); რადგან, ამგვარად ის უკვე დახსნილია, ის დახსნილია იმდენად, რამდენადაც გაცხადებულია. შემდეგ ის აგნესზე ქორწინდება. და მაინც, ამ პარადოქსს უნდა მიმართოს. რადგან, როდესაც ინდივიდი საკუთარი ბრალეულობით სცდება ყოვლისმომცველის საზღვრებს, უკან დაბრუნება მას შეუძლია მხოლოდ როგორც ინდივიდს, რომელიც აბსოლუტურ დამოკიდებულებაშია აბსოლუტთან. აქ კი მე ერთ მოსაზრებას მოვიტან, რომლითაც გაცილებით მეტს ვიტყვი, ვიდრე წინამორბედ განხილვაში იყო ნათქვამი. ცოდვა არ არის პირველი უშუალობა, ის გვიანდელი უშუალობაა. ცოდვით ინდივიდი უკვეა ყოვლისმომცველზე მაღალი (დემონური პარადოქსის მიმართულებით), რადგან ეს არის წინააღმდეგობა ყოვლისმომცველის მხარეზე, თავს მოეხვიოს ადამიანს, რომელიც conditio sine qua non-ს მოისაკლისებს. თუკი ფილოსოფია სხვა უცნაურობებთან ერთად იმაზეც იფიქრებდა, რომ ადამიანისთვის მოსაწონი ყოფილიყო მისი მოძღვრების მიხედვით მოქმედება, აქედან საინტერესო კომედიას მივიღებდით. ეთიკა, რომელიც ცოდვას უგულვებელყოფს, სრულიად უსარგებლო მეცნიერებაა; მაგრამ თუ ის მნიშვნელობას ანიჭებს ცოდვას, ის eo ipso აღმოჩნდება საკუთარ თავს მიღმა. ფილოსოფია გვასწავლის, რომ უშუალო გაუქმებულ უნდა იქნას. ეს სავსებით მართებულია. მაგრამ ის, რაც მართალი არ არის, იმაში მდგომარეობს, რომ ცოდვა მყისიერად უშუალოა, ისევე, როგორც მცდარია ის, რომ რწმენაც მყისიერად უშუალოა.

სანამ ამ სფეროებში ვმოძრაობ, ყველაფერი შეუფერხებლად მიედინება, თუმცა აქ ნათქვამი ვერანაირად ვერ განმარტავს აბრაამს; რადგან არა ცოდვით იქცა აბრაამი ინდივიდად, პირიქით, ის მართალი ადამიანია, ის ღმერთის რჩეულია. ასე რომ, აბრაამთან ანალოგიას მანამ ვერ მივმართავთ, სანამ ინდივიდი იმ წერტილში არ აღმოჩნდება, რომ ყოვლისმომცველი შეასრულოს, რის შემდეგ პარადოქსი ისევ გამეორდება.

გაგრძელება →

 

ტეგები: Qwelly, kirkegori, კირკეგორი, ლიტერატურა

ნახვა: 91

ღონისძიებები

ბლოგ პოსტები

რა შორი ყოფილა შენამდე, თბილისო ანუ ისევ მარშრუტკები?!

გამოაქვეყნა ლაშა_მ.
თარიღი: მაისი 29, 2021.
საათი: 11:30pm 2 კომენტარი

სკოლაში მათემატიკას კარგად ვსწავლობდი.

მეუბნებოდნენ, A წერტილიდან უმოკლესი მანძილი B წერტილამდე ტოლია, B წერტილიდან A წერტილამდე უმოკლესი მანძილისო.

® მარი კიური

      ის ჟურალისტი ხომ გახსოვთ, „სერჩის“ ცოდნას რომ გვამადლიდა? ჰოდა, რომ „დასერჩოთ“ მცხეთა, გუგლისავე აღწერილობაში ამოიკითხავთ - მცხეთა თბილისიდან დაშორებულია 20 კილომეტრით. ახლა,…

გაგრძელება

შუაშისტი გუმათელები, ქირურგია სასამართლოში და 2024-ში ევროკავშირში თან კი, თან არა!

გამოაქვეყნა Giorgi_მ.
თარიღი: მაისი 28, 2021.
საათი: 11:31pm 2 კომენტარი

      ჯერ-ჯერობით წრეზე დავდივართ, იგულისხმება ის რომ დღის ამბებში კვლავ ამნისტიის კანონპროექტი, მოსამართლეების დანიშვნა-არ დანიშნვა ისმის და მისთანები. დღეს ასევე გახარიას პარტიის ლოგო გამოჩნდა და ხვალი პრეზენტაციის ანონსები. გუშინ გუმათში დაკავებულების სასამართლოებიც ჩაინიშნა და პროტესტის ორჭოფობული გამოხმაურებებიც. ევროკავშირში გველიან, მაგრამ არ მიგვიღებენ. დოლარმაც ცოტა კიდევ დაიწია - ჩვენს ქვეყანაში, 1 აშშ დოლარი - 3.2779 ლარია.…

გაგრძელება

რიონელები გუმათთან საპროტესტო ყიჟინით, გაძვირებული გაზი და ამნისტიის დამტკიცბის დასაწყისი

გამოაქვეყნა Giorgi_მ.
თარიღი: მაისი 27, 2021.
საათი: 11:00pm 0 კომენტარი

      მაისი ბოლო ისევ აქტიური იქნება და ბუნებაც გააქტიურდება, როგორც ააონსებენ - წვიმები და ძლიერი ქარები გველის. რაც შეეხება პოლიტიკურ ასპარეზს - პარლამენტმა დღეს ამნისტიის კანონპროექტი ნახევრად დაამტკიცა, ასევე დღეს, პოლონელი კოლეგა ესტუმრა ჩვენს პრეზიდენტს, პრემიერსა და პარლამენტის თავმჯდომარეს. დღის მთავარი საინფორმაციო ამბავი მაინც რიონის მცველების შეუპოვარი პროტესტია, ამჯერად ისევ ხეობაში, გუმათთან. დოლარმაც ცოტა კიდევ დაიწია - ჩვენს…

გაგრძელება

ჰესით პარალიზება შუაგულ თბილისში, ამნისტიის პოლიტიკური ამბები და მინსკი სკანდალში

გამოაქვეყნა Giorgi_მ.
თარიღი: მაისი 24, 2021.
საათი: 11:30pm 1 კომენტარი

      თბილისი უქმებიდან მოყოლებული აქციების მთავარ ეპიცენტად იქცა, როგორც ადრე. ამჯერად აქციას პარტიებისგან არც ისე მოწონებული და დაფასებული მოძრაობა მართავს, რომელიც ჰესის წინააღმდეგ გაერთიანდა და ხელისუფლებას მოთხოვნებიც წაუყენა. დღის მთავარი ამბავი სწორედ ეს აქციებია, თბილისის პიკეტირება და პარალიზება - როგორც თავად აანონსებენ. საერთაშორისო სკანდალია მინსკში. ჩვენთან, ამინდები გაუარესდებაო იუწყებიან სინოპტიკოსები - 25 მაისს, დღის მეორე…

გაგრძელება

Qwelly World

free counters