ვიქტორ ჰიუგო, გავროში, ლიტერატურა, ქველი, qwelly, literature, viqtor hiugo, gavroshi

1

      დაბინდდა და გავროშს კი ჯერ არა ეჭამა რა. მოაგონდა, რომ გუშინაც არ ეჭამა სადილი. ბოლო არ უნდა ჰქონოდა ამოდენა მარხვას? და გადაწყვიტა, - უნდა ვცადო, ვახშამი მივირთვაო! - გასცდა სალპეტრიერს, დაიწყო ყიალი, მიძინებულ, ჩუმ ქუჩებში თუ იშოვიდა რასმე, იქ იშოვიდა, იმიტომ, რომ იქ იპოვის რასმე კაცი, სადაც იშვიათად არის ვინმე. ერთ უბანში შევიდა, რომელიც სოფელ აუსტერლიცად ეჩვენა. ამას წინათაც იყო ამ მხარეს. დადიოდა, სინჯავდა, ეძებდა, ერთი ბებერი კაცი დაინახა იმასავით დაბერებულ ძველ ბაღში და ერთი კიდევ ბებერი დედაკაცი. ბაღში ერთ დიდ ვაშლის ხეს მიაქცია ყურადღება და იმ ვაშლთანვე პატარა სახილეს, უვარგისად დაკეტილს, მაშასადამე, ადვილად გასაღებს, თუ შიგ ვაშლი მოიპოვებოდა. ვაშლი ნიშნავდა ვახშამს, ვახშამი კიდევ სიცოცხლეს! ვაშლმა დაღუპა ადამი და ვაშლმა უნდა იხსნას გავროში. ბაღი პატარა, ვიწრო, მოუკირწყლავ ქუჩაში გადიოდა, სადაც შენობა არსად იყო, პატარა ღობე ჰქონდა და გადასავალი ამ ვიწრო ქუჩებიდან. გავროშიც იმ ბაღისკენ წავიდა, მიაგნო ვიწრო ქუჩას, მივიდა ბაღთან, იცნო ვაშლის ხე, იქვე სახილე. რას დააბრკოლებდა ღობე? ისკუპა და გადახტა. ბინდდებოდა. კატაც არსად კნაოდა პატარა ქუჩაში, ვინ დაინახავდა? გადახტა და იქვე გაჩერდა. ბაღში ლაპარაკობდნენ. გაინაბა ბიჭი. ვაშლის ხესთან და სახილესთან, სწორედ იქ, საითაც გავროში აპირებდა მისვლას, ეგდო ქვა, რომელიც სკამის მოვალეობას ასრულებდა. ამ სკამზე იჯდა გავროშის მიერ ნახული ბებერი კაცი და იქვე იდგა ბებერი დედაკაცი. რაღაცას ბუზღუნებდა დედაკაცი. არცთუ დიდად მორიდებული გავროში ყურს უგდებდა.

- ბატონო მაბეფ! - მიმართა დედაკაცმა.

- მაბეფო! - იუცხოვა გავროშმა - იფ, რა სახელია!

      მოხუცებული ხმას არ იღებდა. თითქოს ვერც კი გაიგონა.

- ბატონო მაბეფ! - გაიმეორა დედაკაცმა.

      არც კი შეინძრა მოხუცებული, ისევ მიწას დასცქეროდა: - რა იყო, ძალუა პლუტარქე?

- ძალუა პლუტარქეო? - უფრო მეტად იუცხოვა გავროშმა, - ეს კიდევ უარესი.

      ძალუა პლუტარქე წინ ედგა მაბეფს და თავისას არ იშლიდა: - სახლის პატრონი ჯავრობს.

- რადაო?

- სახლის ქირას თხოულობს. სამი ვადისა გვმართებს.

- სამი თვის შემდეგ ოთხი ვადისა გვემართება.

- ქუჩაში გაგყრითო, - იძახის.

- გაგვყრის და გავალთ.

- მეხილეც თავის ნისიას თხოულობს. ხომ იცით, რა საშინელი დედაკაცია! აღარც შეშას იძლევა. რითი გავათბოთ სახლი, რომ აღარც შეშა გვაქვს?

- რითი და მზითა.

- ყასაბმა, ფულიო! ნისიად აღარ მოგცემთო.

- უშველა ღმერთმა! მეტად მძიმეა ხორცი, ვეღარ ვინელებ.

- მაშ სადილად რა გვექნება?

- პური.

- მეპურეც მაგას გაიძახის, - ნისიაში გამისწორდითო, საცა ფული არ არის, იქ არც პური არისო.

- მართალი უთქვამს.

- მაშ რას მიირთმევთ?

- ეს ვაშლის ხე ხომ გვაქვს.

- კარგი, ბატონო, მაგრამ რომ არ შეიძლება უფულოდ ცხოვრება?

- მე კი არა მაქვს და!

      წავიდა, თავი დაანება ძალუა პლუტარქემ. მარტო დარჩა მაბეფი ღრმად ჩაფიქრებული. გავროშიც იქვე იყო მინაბული და ისიც ღრმად ჩაფიქრებული. ღამდებოდა. მერე ვახშამი მოაგონდა. იმის მაგივრად, რომ ღობეზე გადამხტარიყო და წასულიყო, გადაწყვიტა, უვახშმოდაც კარგად დავიძინებო. - ბუჩქებში შეძვრა, ზურგს უკან მოექცა ბებერ მაბეფს, ღობის ძირში მისწი-მოსწია ბუჩქები და - აი ლოგინიც ამისთანა უნდაო, - იფიქრა, - მაშ, აქვე დავიძინებო. კარგად ესმოდა ბებერი მაბეფის ქშენა.

      სადილის და ვახშმის მაგივრად ძილი ირჩია.

      კატის ძილი იყო გავროშის ძილი, ცალი თვალით სთვლემდა და ესმოდა, ხედავდა.

      ცის სიბნელე ეფარებოდა მიწას, ძლივსღა ჩანდა ვიწრო ქუჩა აქეთ-იქით ამართულ ხეებში და ბუჩქებში.

      უცბად ფეხის ხმა მოესმა. გაიხედა ქუჩაში, ორი ჩრდილი დაინახა იმისკენ მომავალი. ერთი წინ იყო, მეორე უკან, ცოტა მოშორებით.

- რა დროს ხეტიალია, რა ვქნა? - წაიბუზღუნა გავროშმა.

      წინ რომ მოდიოდა, მოხუცებულ ბურჟუას ჰგავდა. თავდაღუნული მიდიოდა, ჩაფიქრებული; უბრალო ტანისამოსი ეცვა, ბნელი ნაბიჯით იძვროდა სიბერისა გამო, ეტყობოდა ტკბებოდა ბუნების დუმილით. მეორე მაღალი ბიჭი იყო, წელწვრილი, მოქნილი, ღონიერი, ფრთხილად მისდევდა მოხუცებულს, თავის ნაბიჯს უგუებდა იმისას, მაგრამ ამ ნელ სვლაშიც ეტყობოდა, რომ მარჯვე ბიჭი უნდა ყოფილიყო და ჩაუქი. საშინელი შეხედულებისა იყო, ეჭვის და შიშის აღმძვრელი, მაგრამ ამასთან ძალიან კოხტა, ისეთი, რომელსაც იმ დროს სალუქს ეძახდნენ. კარგი, მოხდენილი ქუდი ეხურა, შავი სერთუკი, კარგად გამოჭრილი, წელში მოჭერილი, თავი მაღლა ეჭირა. მოხდენილად და ძალოვნად, და ქუდქვეშ რომ დაკვირვებოდით, გაყვითლებულ სახეს დაინახავდით ჭაბუკი ბიჭისას. პირში ვარდი ეჭირა.

      მაშინვე იცნო გავროშმა, მონპარნასი იყო. პირველისას კი ვერას იტყოდა, გარდა იმისა, რომ უბრალო მოხუცებული კაცი იყო. რაღა დააძინებდა? ზვერვა დაუწყო ამ მომავალთ. ცხადი იყო, ერთს ამათგანს რაღაც განზრახვა უნდა ჰქონოდა, რომ ასე ჩუმად, ფეხაკრეფით მოსდევდა მეორეს. ღობის ძირში იწვა გავროში, თავის წალოში, რომელიც ახლა საფრად გაეხადა, და თვალს აღარ აშორებდა ამ კაცებს. სასეირნოდ გამოსულიყო მონპარნასი. ღამე იმ უბედურ ქუჩებში კარგს არას მოასწავებდა ეს სეირნობა. ბებერი კაცისადმი სიბრალული მოერია გავროშს. რა უნდა ექნა? ისიც ჩარეულიყო? რას გააწყობდა სუსტი სუსტის დახმარებით? მასხრად აიგდებდა მონპარნასი. გადაწყვეტილი ჰქონდა გავროშს, ორ ლუკმად არ ვეყოფოდით ამ სახელოვან, თვრამეტი წლის ყაჩაღს მე და ის ბებრუცუნაო. და მანამ ამას საზრავდა გავროში, უცბად მივარდა მონპარნასი არხეინად მიმავალ ჩაფიქრებულ მოხუცს; ეცა, როგორც ვეფხვი კანჯარს, ან ობობა ბუზს. უცბად გადააგდო ვარდი, ეტაკა მოხუცს, ყელში მაგრად მოებღაუჭა. ძლივს შეიმაგრა გავროშმა ყვირილი. ცოტა ხნის შემდეგ ერთი ამ კაცთაგანი ქვეშ მოჰყოლოდა მეორეს, ხრიალებდა, ვეღარ იძვროდა, რადგან ზედ აჯდა მეორე და ისე აწვებოდა გულზე თავისი მუხლით, რომ ძლივსღა სუნთქავდა დამარცხებული. მაგრამ ის კი არ იყო, რასაც გავროში მოელოდა: მიწაზე განრთხმული მონპარნასი იყო, და მუხლებქვეშ რომ ყაჩაღი მოექცია, მოხუცებული იყო. იქვე მოხდა ყოველივე, გავროშის თვალწინ. მოხუცს დაჰკრა მონპარნასმა, მაგრამ იმანაც უპასუხა და ისე მედგარი იყო ეს პასუხი, რომ სწრაფად შეიცვალა ბრძოლა. იერიშით მოსული ძირს ეგდო დამარცხებული და მწარედ გმინავდა გამარჯვებული მოხუცებულის მუხლებს ქვეშ.

- ესეც შენ, ბებერო! - წამოიძახა ჩუმად გავროშმა.

      ვერ შეიკავა თავი და ტაში დაჰკრა, მაგრამ ვერავინ გაიგონა იმისი ტაში. ისინი განაგრძობდნენ ბრძოლას, ისე ჩასჭიდებოდნენ ერთმანეთს, რომ აღარაფერი ეყურებოდათ. ბოლოს მიჩუმდა ბრძოლა, დაემორჩილა მონპარნასი, მკვდარივით ეგდო მიწაზე.

      „ხომ არ მოკვდა ეს ბიჭი?“ - ფიქრობდა გავროში.

      მოხუცებული ხმას არ იღებდა, არცა ყვიროდა, - მიშველეთო, - წამოიწია, წამოდგა და გავროშმა გაიგონა მისი ბრძანება: - ადე! - მიმართა მონპარნასს.

      მონპარნასი ადგა, მაგრამ მაინც ეჭირა მოხუცებულს. შერცხვენილი იყო მონპარნასი, ცოფი ერეოდა, როგორც ცხვრისაგან დამარცხებულ მგელს. შესცქეროდა გაკვირვებული გავროში, თან ცდილობდა არაფერი გამოჰპარვოდა იმის ყურსა და თვალს, რადგან სწორედ საამო სურათს ხედავდა. აუსრულდა კიდეც სურვილი. იმდენად ხმამაღლა მიმართა მონპარნასს მოხუცებულმა, რომ ყველაფერი კარგად ესმოდა პატარა ბიჭს, ბნელში აღძრულ ბაასს რაღაც ტრაგიკულ კილოს აძლევდა ღამის დუმილი. მოხუცებული ჰკითხავდა, მონპარნასი პასუხს აძლევდა.

- რამდენი წლისა ხარ?

- ცხრამეტისა.

- ღონიერი ბიჭი ხარ და ჯანსაღი. რატომ არ მუშაობ?

- მეზარება.

- ხელობა გაქვს რამე?

- ცუდაობა.

- რა დროს ლაყბობაა? გეკითხები, მიპასუხე. იქნება დაგეხმარო რამეში. რა საქმეზე უფრო მიიწევს შენი გული?

- ქურდობაზე.

      დუმილი ჩამოვარდა ცოტა ხნით. ღრმად ჩაფიქრებულსა ჰგავდა მოხუცი, იდგა უძრავად და ხელს არ უშვებდა მონპარნასს. ყმაწვილი ბიჭი იყო ყოჩაღი, ძალ-ღონით სავსე და წამდაუწუმ გაიწევდა ხოლმე გასაქცევად, როგორც მახეში გაბმული მხეცი. ხან გასხლტომას ლამობდა, ხან ფეხს წაუდგამდა, საზარლად იკლაკნებოდა, მაგრამ ისე იდგა მოხუცებული, თითქოს ვერც კი ამჩნევსო; ერთი ხელით ეჭირა მონპარნასის ორივე ხელი და, ღონით სავსე, ყურადღებას არ აქცევდა იმის ფართხალს. ცოტა ხანს გაჩუმებული იდგა მოხუცებული. მერე დააცქერდა მონპარნასს და ტკბილი ხმით ხმამაღლა დაუწყო დარიგება ისე, რომ ერთი სიტყვა არ გამოეპარა გავროშს.

- შენა, შვილო, სიზარმაცით შედიხარ შრომაზე დამყარებულ ცხოვრებაში. ნუთუ აგრე ცუდად, უსაქმურად უნდა დაყიალობდე? მოდი, ისევ საქმე ირჩიე. იქნება გენახოს სადმე, ერთი მანქანა არის საშინელი, საბრტყელებელს რომ ეძახიან. მორიდებით უნდა მიუდგეს კაცი, რადგან მკაცრია და ავგული; თუ ხელთ იგდო როგორმე შენი ტანისამოსის კალთა, წასულია შენი საქმე! ჩაგითრევს და ბუზივით გაგჭყლეტს! უსაქმურობაც ამ მანქანასავითა ღუპავს ადამიანს. ნუ მიხვალ მაგ გზით; გაჩერდი, მანამ დრო გაქვს და თავს უშველე. თუ არა, ვაი შენი ბრალი! დღეს თუ არა, ხვალ ჩაგითრევს კბილოვანი ჩარხი და მიწასთან გაგასწორებს. იმედი ნუღარ გექნება, შენ იმას თავს ვეღარ დააღწევ. ისე ჩაგაბამენ ზარმაცს, რომ დასვენება გენატრებოდეს. ნუთუ არ გინდა იმუშაო, შრომით შეიძინო ლუკმაპური, აასრულო ადამიანის დანიშნულება? არ გინდა, შენც ადამიანი გახდე და ადამიანის სახელი მოიხვეჭო? არ გინდა, და იცოდე, სწორედ ის დაგტანჯავს და გაწამებს, რასაც შენ გაურბი. შრომა კანონია ჩვენი ცხოვრებისა, ვინც თავის სიზარმაცით დაარღვევს ამ კანონს, სწორედ შრომითვე იქნება დასჯილი. მუშად გახდომა არა გნებავს, მაშ მონად იქცევი, შრომის ყურმოჭრილ ყმად და მონად. შრომას გაურბი? მით უფრო მეტად ჩაგბოჭავს ეგ შრომა. შრომას ვერ ეგუები, ვერ უამხანაგდები? თავის ზანგად გაგიხდის შრომა. ადამიანურ პატიოსან დაღლას ერიდები? ჰოდა, განწირულთა ოფლში გაიწურები. შრომის შვილების სიმღერა რომ მოგესმის, შენ მარტო კვნესაღა ამოგხდება. შორიდან, ქვემოდან დაინახავ, როგორ მუშაობენ შრომის ერთგულნი და - აგერ, ისვენებენ, - იტყვი, ისეთ სხივმოსილად გეჩვენება მიწის მუშა, მეზღვაური, მჭედელი, თითქოს სამოთხეში არიან და ტკბებიანო. იცი, რა სინათლეს აფრქვევს გრდემლი! იცი, რა ნეტარებაა მიწის ხვნა, მომკილის ძნად შეკვრა? თავისუფლად მიმავალი ნავია მუშაკის ცხოვრება. ზარმაცი ხარ? შრომას გაურბი? ჰოო? მაშ აქ მოდი! აბა, დაბარე, ასწიე, მოაგროვე, მოუარე, მოუარე! სადღა წაუხვალ შენს აპეურს? შენ უკვე უღელში შებმული ტყვე ხარ ჯოჯოხეთისა. მაშ ეგ არის, რაღა, შენი მიზანი, ცუდად დაყიალებდე, უსაქმურად? მე კი გარწმუნებ, - ერთ კვირას ვერ გაატარებ, ერთ დღეს, ერთ საათს, რომ დაქანცული არ იყვე და წელმოწყვეტილი. მწუხარება და ვარამიღა იქნება შენი ცხოვრება. ერთი წამის მოსვენებაც აღარ ექნება შენს ხელს. რაც სხვებისთვის ბუმბულივით მსუბუქი იქნება, შენ კლდის სიმძიმისად დაგაწვება. აუვალ ციცაბოდ გეჩვენება სულ უბრალო, პატარა აღმართი. საზიზღარ ურჩხულად გადაიქცევა შენი სიცოცხლე. სიარული შეგძაგდება, სუნთქვა შეგეკვრის, ტყვიასავით დამძიმდება შენი ფილტვები. ჰოდა, უნდა გადაწყვიტო, სად გირჩევნია სიცოცხლე, ადამიანად, თუ მონად? ადამიანს რომ წასვლა მოუნდება სადმე, კარს გააღებს და გავა. შენ კი, თუ წასვლა განიზრახე, ჯერ შენი დილეგის კედელი უნდა გაანგრიო. რას სჩადის ადამიანი, ქუჩაში გასვლა რომ მოუნდება? ჩამოვა კიბეზე და ქუჩაშია. შენა? შენ კი შენი ლოგინის ზეწარი უნდა დახიო, თოკად დაგრიხო, ფანჯარაზე მიაბა და ზედ დაეკიდო ამ თოკს, დიდი სიმაღლიდან დაშვებულს, და ისიც როდის? ღამე, რომ წვიმდეს, ქუხდეს და ვერავინ დაგინახოს. მოკლე რომ გამოდგეს შენი თოკი? უნდა გაუშვა და ძირს ჩავარდე. მერე რა იცი, სად ჩავარდები, რას დაეცემი? რა არის იქ, ძირს, სადაც შენ ჩავარდები? ან არადა ბუხრის საკვამურში უნდა ჩაძვრე და თან გული გისკდებოდეს, - ვაითუ გზაში დავიწვაო. ან არადა, განავლის გამყვან მილში უნდა ჩაძვრე, რომ გული წაგივიდეს სუნით და შიგ ჩაიხრჩო. ახლა რამდენი ნახვრეტი უნდა გქონდეს კედელში დაფარული! დღეში ოცჯერ მაინც გამოიღებ კედლიდან აშლილ ქვებს და ისევ შიგვე შეაწყობ, რომ განზრახვა არ შეგიტყონ. გაჯი რა არის, კედლიდან ჩამოშლილი გაჯიც კი შენ ლეიბში უნდა გქონდეს დამალული; დაკეტილის გაღება დაგჭირდა? მუშას ჯიბეში უდევს მჭედლის გაკეთებული გასაღები, შენ კი თუ დაგჭირდა დაკეტილის გაღება, მაშინვე უნდა გაიკეთო ამ კლიტის გასაღები. უსაზღვრო შრომა და მოთმინება დაგჭირდება ამ საკვირველი გასაღების გასაკეთებლად. ერთი სუ უნდა იშოვო და ორკეცად გასჭრა. რითი გასჭრა? ეგ შენ უნდა გამოიგონო, შენი საქმეა. მერე უნდა მისდგე და ჩააღრმავო ორივე კეცი, ოღონდ ისე, რომ არაფრით დააზიანო ფულის გარეგნობა. მერე ისე უნდა შეუწყო ერთმანეთს ორი კეცი, რომ ერთდებოდეს და არაფრით განირჩეოდეს ნამდვილი შავი ფულისაგან. ფულის ნიშნები უცვლელად უნდა ჰქონდეს ზემოდანაც და ქვემოდანაც. შენი დარაჯებისთვის ეს იქნება უბრალო შავი ფული, შენთვის კი ეს იქნება პატარა კოლოფი. რას ჩადებ ამ კოლოფში? ერთიბეწო ფოლადს, საათის ზამბარას, ოღონდ წინათვე დააკბილოვნებ, რომ გაჭირვებაში ხერხად გამოგადგეს. ამ ხერხით, ქინძისთავის სიგრძის, სუში დამალული ხერხით უნდა გადასჭრა ჯერ კლიტის ყური, მერე საკვალთის ღერო, მერე მოაჯირი, ფანჯარას რომ მიადგები, და ბოლოს ბორკილები, რომელიც ფეხებზე გადევს. აგერ, გააკეთე ის სასწაულებრივი კოლოფი, საკვირველი ნაწარმი ხელოვნებისა, უნარიანობისა, მოხერხებისა, მოთმინებისა. მერე რა მოგელის, თუ გაიგეს, რომ შენა ხარ ეს ხელმარჯვე ოსტატი? რითი დაგიჯილდოვებენ იმდენ შრომას? საპატიმროში ჩაგსვამენ, - აი, შენი ჯილდო და მომავალი. იცი, რა საშინელი უფსკრული არის ზარმაცობა და სიამოვნება? ნუთუ არ იცი, რომ უსაქმურად ხეტიალი სულით ხორცამდე ღუპავს ადამიანს? შენ ცუდად უნდა იყო და საზოგადოებას აწვე მუქთახორად? უსარგებლო წევრი უნდა იყო საზოგადოებისა, ესე იგი მავნებელი? ვაი იმას, ვისაც ამგვარი პარაზიტობა ნებავს! მატლად გადაიქცევა, ფეხით გასასრესავ მატლად. მაშ, შრომა გეზარება? ერთადერთიღა გაქვს საფიქრებელი, - კარგი საჭმელი, კარგი სასმელი, ტკბილი ძილი? შენ კი წყალიღა გექნება, ტალახივით შავი პური და ცარიელ ფიცარზე იწვები ბორკილით ხელფეხშეკრული, ამ ბორკილის ცემა გაგიფრთხობს და ჩაგიმწარებს ძილს. დაამტვრევ ბორკილს და გაიქცევი? ძალიან კარგი. პირქვე შეძვრები სადმე ბუჩქნარში, ცოცვით ეცდები სადმე მიმალვას და ბალახიღა იქნება შენი საზრდო, როგორც ტყის ნადირისა. დამალვით კი ვერ დაიმალები, დაგიჭერენ, ორმოსავით ბნელ ქვესკნელში ჩაგაგდებენ და, ვინ იცის, რამდენ ხანს იქნები იქ დამწყვდეული, კედელზე მიჯაჭვული? ხელის ცეცება დაგჭირდება, რომ სურას მიაგნო და პირი გაისველო. პური მოგშივა და იმისთანას დაგიყრიან, რომ მშიერი ძაღლიც კი არ მიეკარება; საჭმელს იტყვი და ცერცვის შეჭამადს დაგიდგამენ, იმისთანას, რომ ჯერ ჭიებს შეეჭამათ, მანამ შენამდე მოაღწევდა, ტენის ჭიაღა იქნები ბნელ სარდაფში. ყმაწვილი ბიჭი ხარ, ოცი წელიწადი არ გასულა, რაც ძუძუსა სწოვდი, ცოცხალი უნდა გყავდეს მშობელი დედა, ნუთუ არ გებრალება შენი თავი, შე უბედურო, შენა? ხომ გეყურება, რა საშინელებას გიქადის ემაგრე ცუდაობა. გეფიცები, დამიჯერე, თორემ დაიღუპები. შავი მაუდის ტანისამოსი გინდა, განა? კოხტა ბრჭყვიალა ფეხსაცმელი, სურნელოვანი საპკურით დამშვენებული ხუჭუჭა თმა, სილამაზე და კოხტაობა, რომ ქალებს მოეწონო, განა? ჰოდა, მაგ გზით თუ იარე, ძირიანად გადაგკრეჭავენ მაგ თმას, წითელ ხალათს ჩაგაცვამენ და ფეხზე ხის ქოშებს. თითზე კოხტა ბეჭედი გნებავს? ბეჭედის მაგივრად ჯაჭვი გექნება კისერზე. ქალს გადახედავ? ჯოხს ჩაგკრავენ შიგ თავში, რომ ჭკუა გასწავლონ. ოცი წლის ჭაბუკი შეხვალ ამ საშინელებაში და ორმოცდაათი წლის ბებრუცანა გამოხვალ იქიდან. ყმაწვილი ბიჭი შეხვალ, ნორჩი, სალუქი, ბრწყინვალე თვალით, ბროლივით კბილებით, გიშერივით შავი თმით და წელში მოხრილი, მოღუნული გამოხვალ, დამჭკნარი სახით, ჭაღარა თმით, უკბილო და საშინელი. ავ გზაზე ხარ, შვილო, უსაქმურობასავით არა ღუპავს რა ადამიანს. მრავალგვარია შრომა და ყველაზე საშინელი ქურდობა არის. ჰოდა, დამიჯერე. ნუ მიჰყვები ზარმაცობას, გაისარჯე, რომ კაცი იყვე და ქუდი გეხუროს. რას შეგძენს, ნეტავი, ეს ქურდობა და ავაზაკობა? მერწმუნე, პატიოსნება უფრო ადვილია, ვიდრე ავკაცობა. წადი ახლა და კარგად მოიფიქრე ჩემი ნათქვამი. მართლა! რა გინდოდა ჩემგან, წეღან რომ მომვარდი? ჩემი ქისა? აი, წაიღე. გაუშვა მოხუცებულმა მონპარნასი, ხელში ჩაუდო თავისი ქისა. იმანაც ერთ წამს ხელით აწონა ეს ნაჩუქარი და მერე დიდი სიფრთხილით, თითქოს მოპარულსა მალავსო, სერთუკის უკანა ჯიბეში ჩაიდო.

      მოხუცებულს ხმა აღარ ამოუღია. დამშვიდებული გაუდგა თავის გზას.

- ყეყეჩი! - წაიდუდუნა მონპარნასმა.

      ვინ იყო ეს მოხუცებული? ეჭვი არ არის, მკითხველი თვით მიხვდებოდა. გაშტერებული იდგა მონპარნასი, თვალს აღარ აშორებდა ბნელ ქუჩაში მიმავალ „ყეყეჩს“ და ძვირადაც დაუჯდა ეს გაშტერება. მოხუცებული რომ შორდებოდა, გავროში უახლოვდებოდა. ჯერ მაბეფს გადახედა გავროშმა, დარწმუნდა, რომ ისევ იქ იჯდა სკამზე და ძილი ერეოდა. მერე გამოძვრა ბუჩქებიდან და მიწაზე განრთხმული ცოცვით წამოვიდა მონპარნასისკენ, რომელიც ისევ უძრავად იდგა. ისე მიეპარა უკანიდან, რომ ვერა გაიგო რა მონპარნასმა, ხელი ჩაუყო უკანა ჯიბეში, ამოაცალა ქისა და ისევ გველხოკერასავით მიიმალა ბუჩქებში. მონპარნასს საშიში აღარა ჰქონდა რა და იდგა ისე ჩაფიქრებული, იქნება პირველად მოუხდა თავის სიცოცხლეში ეს ჩაფიქრება და ვერაფერი შენიშნა. გავროში კი მიუახლოვდა ბებერ მაბეფს, გადაისროლა ქისა ღობეზე და მოჰკურცხლა. ფეხზე დაეცა მაბეფს ქისა და გამოიღვიძა. დაიხარა, აიღო. ვეღარა გაეგო რა საცოდავს და გახსნა. შიგ ცოტა თეთრი ფული იყო და ძირში ჩამალული ექვსი ოქრო. შიში მოერია მაბეფს, წამოვარდა და თავის დიასახლისს შეუტანა: - ღვთის წყალობაა სწორედ! - თქვა ბებერმა პლუტარქემ.

2

      1823 წლის შემდეგ, როდესაც ისე ცუდად წავიდა მონფერმეილის დუქნის საქმე, რომ ის ნელ-ნელა ჩაიფლო არა გაკოტრების უფსკრულში, არამედ წვრილი ვალების ბინძურ ორმოში, ორი შვილი კიდევ შეეძინა ტენარდიების ოჯახს, ორივე ბიჭი, ისე რომ მათ უკვე ხუთი შვილი ჰყავდათ: ორი ქალი და სამი ვაჟი. ეს კი მეტისმეტი იყო. ტენარდიეს ცოლმა დიდი სიხარულით მოიშორა თავიდან ეს ორი პატარა, ჯერ ისევ ჩვილი ბავშვი. სწორედ თავიდან მოიშორა. ამ დედაკაცს ბუნებრივი გრძნობების მარტო ნამსხვრევები შერჩენოდა. თუმცა ამგვარი მაგალითი მრავლად მოიპოვება ჩვენს ცხოვრებაში, - მარშალ მოტ-უდანკურის ცოლისა არ იყოს, შვილებად მას მარტო თავისი ქალები მიაჩნდა, ქალებით თავდებოდა მისი დედობა. ადამიანი სძულდა და თავის შვილების, ვაჟების, შეძულებით დაეწყო ეს სიძულვილი. თავის ვაჟებისთვის უაღრესად ავი იყო, უდიერი, და გული მათდამი ბოროტებით და ზიზღით ჰქონდა სავსე. როგორც უკვე ვნახეთ, ჭირივით ეჯავრებოდა უფროსი და უფრო მეტად ორი პატარა. რად იყო ასე? იმიტომ. იმიტომ - ეს არის უსაზარლესი საფუძველთაგანი და თან საბოლოოდ უცილობელი პასუხი. რა თავში ვიხლი ამ ბავშვების ხროვას? გაიძახოდა ეს დედა. განვმარტოთ, როგორ მოიშორეს ტენარდიებმა ორი პატარა ბიჭი და თან პატარა სარგებელიც ნახეს.

      გეხსომებათ გოგო მანონი, რომლის ოინი უკვე გიამბეთ. ორი შვილი ჰყავდა და ისე მოახერხა, რომ ჟილნორმანი დააჯერა, - შენები არიანო, - ფულს ართმევდა ყოველთვიურად მათ შესანახად. სენის პირას იდგა სელესტინის სანაპიროზე იმ ძველი პტი-მუსკის ქუჩის კუთხეში, რომელიც ძალიან ეცადა, რომ კეთილად გარდაექმნა თავისი ცუდი სახლი. ამ ოცდათხუთმეტი წლის წინათ ხუნაგი მუსრს ავლებდა პარიზში მდინარის პირას მცხოვრებთ. ეს ყველას ეხსომება, მით უფრო, რომ კარგად ისარგებლა ამით მეცნიერებამ და მრავალ ავადმყოფზე სცადა შაბით წამლობა, რომლის მაგივრად ასე სასარგებლოდ აღმოჩნდა ჩვენს დროში იოდი. მაშინ იყო, რომ ერთ დღეს მოუკვდა მანონს ორივე ბავშვი. ერთი დილით მოკვდა, მეორე იმავე საღამოს. დიდი უბედურება ეწია - ძალიან ძვირფასნი იყვნენ დედისთვის, ვინაიდან მათ შესანახად ოთხმოც ფრანკს იღებდა თვეში. ამ ოთხმოც ფრანკს ყოველთვის დანიშნულ დროს მიართმევდა ხოლმე ჟილნორმანისგან მისი, ასე ვთქვათ, ხაზინადარი, ბ. ბარჟი, ძველად ბოქაულად ნამყოფი, რუა-დე სისილის ქუჩაში მცხოვრები. ბავშვები დაიხოცნენ და ოთხმოცი ფრანკიც უნდა დაკარგულიყო. ჩაფიქრდა მანონი, - უნდა მოვახერხო რამეო. იმ შავბნელ ბოროტების წრეში, რომელსაც ეკუთვნოდა ეს დედაკაცი, ყველამ იცის, ვის რა ავკაცობა ჩაუდენია, მაგრამ ხმას არავინ იღებს, საიდუმლო საიდუმლოდ რჩება, და ამგვარად ეშველებიან ერთმანეთს. ორი ბავშვი სჭირდებოდა მანონს. ტენარდიესა ჰყავდა ორი ბავშვი, იმავე სქესისა, იმავე ასაკისა, საქმის სასარგებლოდ მოგვარება იყო ერთისთვის, და კარგად დაბინავება ბავშვებისა - მეორისთვის. პატარა ტენარდიები პატარა მანონებად იქცნენ. მანონმა ბინა შეიცვალა და ახლა კლიშპერსში დასახლდა. პარიზში პიროვნების იგივეობა ხშირად იცლება ერთი ქუჩიდან მეორეზე გადასვლისას. მთავრობას ამისი არაფერი აცნობეს, ისიც არ ჩარეულა, და ტენარდიების მანონებად გარდაქმნა სულ ადვილად მოგვარდა. ტენარდიემ ათი ფრანკი მოსთხოვა თვიურად, - ჩემი ბავშვების წყალობით იღებ ოთხმოც ფრანკსაო; მანონიც დათანხმდა და აძლევდა კიდეც, რადგან ბ. ჟილნორმანი ყოველთვის უგზავნიდა ფულს და წელიწადში ორჯერ თვითონაც მიდიოდა მანონთან ბავშვების სანახავად. ამ შეცვლისა იმან ვერა შენიშნა რა, - ერთი შეხედეთ, ბატონო, როგორა გგვანანო, - ჩასციებოდა მანონი. ტენარდიესაც ძალიან ეადვილებოდა ყოველგვარი გარდაქმნა. ისარგებლა ამ შემთხვევით და ჟონდრეტად იქცა. იმისი ორი ქალი და გავროში, აქამდე ყურადღებასაც არ აქცევდნენ თავიანთ პატარა ძმებს. დიდ გაჭირვებაში მყოფ ადამიანს რაღაც სპექტრული განურჩევლობა ერევა და ჭიასავით ეჩვენება ყველა. ისე უყურებს უახლოეს ადამიანებს, როგორც აჩრდილს ცხოვრების მოღრუბლულ სივრცეში და უმნიშვნელოდ ეჩვენება ეს აჩრდილი, თითქოს ჰგონია აგერ გაქრებაო. ჩააბარა ტენარდიეს ცოლმა თავის ორი ბავშვი მანონს და სამუდამოდ გამოეთხოვა, - ვითომ არც კი მყოლიაო! - მაგრამ საღამოზე პატარა სინანული დაეტყო, - ვინ იცის, იქნებ სურდა თავის ქმარს სჩვენებოდა შვილების მოყვარე დედად? - და ჰკითხა: - მაშ გარეთ გავყარეთ ჩვენი შვილები? მეცნიერის გამომეტყველება მიიღო ტენარდიემ და გულგრილად გაუქარვა სინანული: - ჟან-ჟაკ რუსო უარესს სჩადიოდა. სინანული შეშფოთებად შეეცვალა დედას: - პოლიციამ რომ გაგვიგოს, ხომ ვერ გადავრჩებით? ერთი მიბრძანეთ, ბატონო ტენარდიე, კანონის მიერ ნებადართულია თუ არა ჩვენი მანონთან მორიგება? ტენარდიემ გადაჭრით უპასუხა: - ყველაფერი ნებადართულია. მანდ ავი არაფერია, და ეგეც რომ არ იყოს, ვინ დაიწყებს იმ ბავშვების საქმის ძიებას, რომელთაც ერთი სუ არ გააჩნიათ? მანონს კეკლუცის სახელი ჰქონდა თავის წრეში. სულ კოხტად მორთული დადიოდა. თავის სახლში - ღარიბად, მაგრამ თავისებურ სილამაზით მოწყობილში, ერთი ქურდობაში დახელოვნებული გადაფრანგებული ინგლისელი ქალი ჰყავდა. ამ ქალს, რომელიც პარიზში დამკვიდრებულიყო, კარგი განწყობილება ჰქონდა მდიდრებთან და მონაწილე იყო ბიბლიოთეკის მედალების და ქალბატონ მარსის ბრილიანტების მოპარვის საქმეში. შემდეგშიც დიდად ისახელა თავი სასამართლოს მატიანეს ფურცლებზე. მამზელ მისს-ს ეძახდნენ მას. მანონთან მოხვედრილი ორი პატარა ბიჭი ვერას დაემდურებოდა მას. ოთხმოცი ფრანკის წყალობით კარგად უვლიდა ბავშვებს მანონი, ისე როგორც უვლის ადამიანი ყველაფერს, რისგანაც კი სარგებლობა აქვს. მათ არც ტანისამოსი აკლდათ, არც საჭმელ-სასმელი. ისე ექცეოდა მანონი, თითქო „პატარა ბატონები“ ყოფილიყვნენ, ისე რომ დედობილთან უფრო კარგად გრძნობდნენ თავს, ვიდრე მშობელ დედასთან. „ქალბატონობას“ ლამობდა მანონი და მდაბიურ სიტყვასაც კი არ გააგონებდა ბავშვებს. ასე გაატარეს ბავშვებმა რამდენიმე წელიწადი. მათ მომავალზე იმედებს ამყარებდა ტენარდიე. ერთხელ, როდესაც თავისი ხვედრი ათი ფრანკის მისაღებად მივიდა მანონთან, ურჩია ქალს: - ამ ბავშვების სწავლა-განათლებაც „მამამ“ უნდა იკისროს. და უცბად უპატრონოდ დარჩნენ საწყალი ბავშვები, რომელთაც აქამდე ცოტად მაინც იბრალებდა ავი ბედი. ქუჩაში დარჩნენ და თვით უნდა შებრძოლებოდნენ ცხოვრებას. ჟონდრეტის და მისი ამხანაგების დაპატიმრებას მრავალი ქურდის და ბოროტმოქმედის დაჭერა მოჰყვა; ბინების ჩხრეკა და ახლა სხვების აღმოჩენა და დამწყვდევა. ღვთის რისხვა ეწიათ იმ ბოროტების წიაღში მცხოვრებ ნაწილს საზოგადოებისას, რომელიც სადღაც ბნელ სიღრმეში ცხოვრობს და მარტო ბოროტებით იდგამს სულს. ჭირივით მოედება ხოლმე მთავრობის მოხელეების სტუმრობა ამ ბნელეთში მცხოვრებთ. ტენარდიეს დაღუპვამ მანონის დაღუპვა გამოიწვია. ერთ მშვენიერი დღეს, ცოტა ხანს უკან მას შემდეგ, რაც მანონმა ბარათი გადასცა ეპონინს პლემეს ქუჩაზე განცალკევებით მცხოვრებთა შესახებ, მოულოდნელად კლოშპერსის ქუჩაზე გაჩნდა პოლიცია. მანონი დაიჭირეს, აგრეთვე „მამზელ მისს-ი“. სახლში მცხოვრებნი, ყველა, ვინც საეჭვო იყო, პოლიციის მახეში მოხვდა. ამ დროს მანონის ორი პატარა ბიჭი სახლის უკანა ეზოში თამაშობდა ბავშვებთან და არა იცოდნენ რა თავდასხმის შესახებ. შინ რომ მივიდნენ, კარი დაკეტილი დახვდათ და სახლი ცარიელი. სახლის პირდაპირ ქუჩაში ხარაზი მუშაობდა ფარდულში, დაუძახა ბავშვებს და მისცა პატარა ქაღალდი, რომელიც „დედას“ დაეტოვებინა იმათთვის. ქაღალდზე მისამართი ეწერა: „ბ. ბარჟი. რუა-დე-სისილის ქ. № 8“.

- თქვენ აქ აღარა ცხოვრობთ, - უთხრა ხარაზმა. - აი, იმ სახლში მიდით. სულ ახლოა აქედან. პირველი ქუჩა, მარცხნივ რომ ჩაუხვევს. ამ ქაღალდით მიაკვლევთ გზას. წავიდნენ ბავშვები, უფროსს მიჰყავდა უმცროსი, ერთ ხელში მისი ხელი ეჭირა და მეორე ხელში ის ქაღალდი, რომელსაც მათთვის გზა უნდა ეჩვენებინა. სციოდა პატარა ბიჭს, თითებს ვეღარ კუმშავდა და ოდნავ ეჭირა ქაღალდი. კლოშპერსის ქუჩისკენ რომ ჩაუხვიეს, უცბად დაუბერა გიჟმა ქარმა, ხელიდან გააგდებინა ქაღალდი და გაიტაცა. ბინდდებოდა და ვერც კი დაინახეს, საით წაიღო ის ქარმა. ბავშვებმა უმიზნოდ დაიწყეს ყიალი ქუჩაში.

3

      გაზაფხულს პარიზში ხშირად მოჰყვება ხოლმე ცივი ქარი, რომელიც არ ჰყინავს ადამიანს, მაგრამ ძალიან კი აცივებს. ეს ცივი ქარი, რომელიც აპირქუშებს გაზაფხულის მშვენიერ დღეებს, ცივი ზამთრის ჰაერის შთაბეჭდილებას ახდენს. ჩარჩოს ჭუჭრუტანებიდან ან ცუდად მიხურულ კარიდან რომ გამთბარ ოთახში შემოიჭრება, თითქოს წასულ ზამთარს ღია დარჩენია კარი და იქიდან გამოდის ეს სიცივეო. 1832 წლის გაზაფხულზე, იმ დროს, როდესაც პირველად მოედო ევროპას საშინელი ეპიდემია, ეს ქარიც უფრო მკაცრი იყო და საზარელი, ვიდრე ოდესმე. ეს ღიად დარჩენილი გამყინავი კარი უფრო ცივი იყო, ვიდრე ზამთრისა. ეს სამარის კარი იყო. ამ ქარის ქროლვაში იგრძნობოდა ხოლერის სუნთქვა. მეტეოროლოგიური მხრივ იმით იყო შესანიშნავი ეს ცივი ქარი, რომ დაძაბული იყო ელექტრული ძალით. ძალიან ხშირი იყო იმ გაზაფხულს ჭექა-ქუხილი და დიდი ავდარი. ერთ საღამოს, როდესაც ეს ცივი ქარი ისე უბერავდა, თითქოს იანვარი დაბრუნებულიყო და ბურჟუები ზამთრის პალტოში გახვეულიყვნენ, პატარა გავროში ქუჩაში იყო, აკანკალებულს დაგლეჯილი ტანისამოსი ეცვა, მაგრამ კარგ გუნებაზე, თავისებურად მხიარული, ორბსენ-ჟერვეს ახლოს ერთი დალაქის განათებულ ფანჯარასთან იდგა და აღტაცებით შეჰყურებდა ფანჯარაში გამოწყობილ საქონელს და ცვილის პატარძალს. ქალის შალი ეშოვა სადღაც, გულზე და თავზე შემოეხვია და ასე მობუდნული ვითომ თვალს ვერ აშორებდა კოხტად მორთულ პატარძალს, გულმკერდღიას, ნარინჯის ყვავილებით დამშვენებულს. პატარძალი ტრიალებდა, ორი ლამპით განათებული და თავისი ღიმილით ატკბობდა ქუჩაში გამვლელთ. შეჰყურებდა გავროში, მაგრამ სულ სხვა განზრახვა ჰქონდა: იდგა და ფიქრობდა, როგორ მოეხერხებინა, რომ ერთი ცალი საპონი „აეწაპნა“ დალაქისთვის; მოპარულს გარეუბანში გაიტანდა, იქ „პარიკმახერს“ მიჰყიდდა და პურის ფულს იშოვიდა. ხშირად უხდებოდა ხოლმე ქურდობით მოპოვებული ვახშმის ჭამა. ესეც ერთგვარ შრომად მიაჩნდა, „დალაქს წვერი მოვპარსეო“ - იტყოდა ხოლმე თავმომწონედ. პატარძალს შეჰყურებდა, საპონს უთვალთვალებდა და თან ბუტბუტებდა: - სამშაბათს, არა! სამშაბათს არა! სამშაბათს იყო? მგონი სამშაბათს იყო, ჰო, სამშაბათს. ვინ იცის, რას ნიშნავდა ეს მონოლოგი? თუ შემთხვევით იმის თქმა უნდოდა, რომ უკანასკნელად სადილი სამშაბათს ვჭამეო, მაშ სამი დღე გასულიყო, რაც არა ეჭამა რა, რადგან უკვე პარასკევი ღამდებოდა. დალაქს კარგად გახურებული ღუმელი ედგა, წვერსა ჰპარსავდა ვიღაც კაცს და ხანგამოშვებით გადმოხედავდა ხოლმე მტერს, ამ გათოშილი, თავხედი პატარა ქურდბაცაცის სახით, რომელსაც ჯიბეში ხელები ჩაეწყო და, ცხადია, რაღაც განეზრახა. ასე რომ შეჰყურებდა მოკაზმულ პატარძალს და ვინდზორ-საპონს, ორი პატარა ბიჭი მიადგა სადალაქოს. პატარა ბავშვები იყვნენ, კარგად ჩაცმულები, გავროშზე პატარები; ერთი შვიდი წლისა იქნებოდა, მეორე ხუთისა; გაუბედავად შეაღეს კარი, შევიდნენ და რაღაცას ეუბნებოდნენ დალაქს, იქნებ მოწყალებასა სთხოვდნენ, მაგრამ ისე საცოდავად, რომ ეს კვნესას და ტირილს უფრო წააგავდა, ვიდრე თხოვნას. რაღაცას ამბობდნენ ორივ ერთად, მაგრამ გაუგებარი იყო მათი სიტყვა, რადგან ქვითინი აწყვეტინებდა სათქმელს უმცროსს და ყინვისაგან კანკალი - უფროსს. გაბრაზებული დალაქი მივარდა, ისე, რომ არც კი დადო სამართებელი, მარცხენა ხელი სტაცა უფროსს, პანღური ჰკრა უმცროსს, ქუჩაში გამოყარა, კარი მოხურა და წამოიძახა გაჯავრებულმა: - ხომ გაიყინა აქაურობა, თქვე საძაგლებო, თქვენა! ტირილით გაუდგნენ გზას პატარები. სწორედ იმ დროს ღრუბელი მოიტანა ქარმა და წვიმა დაუშვა.

      მათ უკან დაედევნა გავროში და დაიწყო გამოკითხვა: - რა მოგსვლიათ, ბიჭუნებო?

- არ ვიცით, სად დავიძინოთ. - უპასუხა უფროსმა.

- სულ ეგ არის? - გაიკვირვა გავროშმა, დიდი რამ მომხდარა! აბა ვინ ტირის მაგისთვის? რა სულელები ყოფილხართ! ოდნავ ქედმაღლურად, თან დამამშვიდებელი მფარველობით მიმართა ბავშვებს: - ჩემთან წამოდით, წვრილფეხობავ!

- გიახლებით, ბატონო, - უპასუხა უფროსმა. და გავროშს გაჰყვნენ ბავშვები სწორედ ისე, როგორც გაჰყვებოდნენ არქიეპისკოპოსს. ისინი უკვე აღარც ტიროდნენ. სენტ-ანტუანის ქუჩა აიარეს ბიჭებმა, ბასტილიის მიმართულებით. დალაქის ჯავრი კი ჯერაც არ მოენელებინა გავროშს. მანამ ახლო იყვნენ, ერთხელ კიდევ გადახედა სადალაქოს და წამოიძახა აღშფოთებულმა: - ქვის გული ჰქონია იმ ვირთევზას, იმასა, ალბათ ინგლისელი იქნება ერთ გოგოს სიცილი წასკდა, ასე მიმავალი რომ დაინახა ბიჭები, წინ გავროში, უკან პატარები, გავროშის და იმის სტუმრების შეურაცხყოფა იყო ეს სიცილი.

- საღამო მშვიდობისა, ქალბატონო ომნიბუსო! - გადასძახა გავროშმა.

      მაგრამ ისევ დალაქი მოაგონდა და დაუმატა: - არა, მგონია შევცდი მხეცში. ვირთევზა კი არა, გველია. დამაცადე შენა! ერთი კარგი ზეინკალი ვიშოვო, რომ ზარი შეგაბას ზედ კუდზე. გაბრაზებული გავროში ჯავრს სხვებზე იყრიდა. პატარა რუზე რომ გადახტა, მიმართა წვეროსან დედაკაცს, რომელსაც ცოცხი ეჭირა ხელში და სავსებით ღირსი იყო ფაუსტს შეხვედროდა ბროკენზე: - ქალბატონო, თქვენი რაშით გამობრძანებულხართ, განა? იქვე ფეხი წაჰკრა ტალახს და ლაქის ფეხსაცმელები გაუსვარა ერთ გამვლელს.

- რას შვრები, შე ბრიყვო?! - შეუტია ბრაზმორეულმა გამვლელმა.

      ცხვირი გამოყო თავისი შალიდან გავროშმა, დააცქერდა: - ბატონი უჩივის ვისმე?

- შენა, შე საძაგელო!

- სასამართლო დაკეტილი გახლავთ, - მიუგო გავროშმა, - მე არზას ვეღარ მივიღებ. თან ნელ-ნელა მიდიოდნენ ბასტილიისაკენ. ერთ ალაყაფის კართან გოგო დაინახეს მთლად გაყინული, ცამეტ-თოთხმეტი წლის მთხოვარა. ისეთი მოკლე კაბა ეცვა, რომ ტიტველი მუხლები უჩანდა. პატარა იყო, მაგრამ კაბა დამოკლებოდა იმ ასაკში, როდესაც სამარცხვინოდ ხდება სიტიტვლე.

- საწყალი გოგო! - წამოიძახა გავროშმა - ნიფხავიც კი არ აცვია! აჰა, დაიჭი! ეს მაინც წამოისხი.

      კისერზე რომ შალი ეხვია, მოიხსნა. ჩამომხმარ, გალურჯებულ მხრებზე წამოასხა გოგოს და ისევ შალად აქცია თავისი ყელპირსახვევი. გაკვირვებული შეაშტერდა გოგო და ხმის ამოუღებლად მიიღო ეს საჩუქარი. ზოგჯერ ისე გამოატვინებს ხოლმე ღარიბ კაცს გაჭირვება, რომ აღარც კვნესის ტკივილისაგან, და აღარც მადლობას უხდის კეთილისმყოფელს. უცბად სიცივემ აიტანა: - ბრრრ! - წამოიძახა მწარედ და უფრო ძალიან აკანკალდა, ვიდრე წმ. მარტენი, რომელმაც მხოლოდ წამოსასხამის ნახევარი მისცა ტიტველს.

      ეს „ბრრრ!“ ეწყინა ზეცას და შხაპუნა წვიმა დაუშვა. - მოღრუბლული ზეცა თითქოს სჯიდა ადამიანს სიკეთისათვის.

- ეს რაღაა? - შეჰყვირა გავროშმა, - მგონი ცა ძირს ჩამოდის. შენ, ეი, ღმერთო! თუ ასე გაგრძელდება, იცოდე, ბოროტი გავხდები!

      ფეხი ააჩქარეს.

      გადახედა მთხოვარა გოგოს, რომელიც ეხვეოდა იმის შალში: - ხედავთ, როგორ გაეხვია ჩემ ქურქში! მერე ცას შეხედა და შეჰყვირა: - რა გაიტანე? მიდიოდა და თან მისდევდა ორი პატარა ბიჭი. რკინის მოაჯირით გამაგრებულ დუქანთან მივიდნენ. ეს მოაჯირი პურის დუქნისა იყო, რადგან პურსაც ისე ინახავენ და ჰკეტავენ, როგორც ოქროს.

- მართლა, პაწიებო, სადილი ჭამეთ?

- დღეს დილიდან არა გვიჭამია რა, ბატონო, - მიუგო უფროსმა.

- მაშ არც დედა გყოლიათ, არც მამა? - ჰკითხა ზეიმურად გავროშმა.

- უკაცრავად, ბატონო. დედაცა გვყავს, მამაცა, მაგრამ არ ვიცით, სად არიან.

- მაგის ცოდნას ზოგჯერ უცოდინრობა სჯობია, - თქვა გავროშმა, რადგან იგი უკვე ღრმამოაზროვნე გამხდარიყო.

- აგერ ორი საათი იქნება, რაც ასე დავდივართ. სულ აქეთ-იქით ვაცეცებდით თვალებს, რომ საჭმელი გვეპოვა, მაგრამ ვერაფერი ვიპოვეთ.

- მე კი არ ვიცი! - უთხრა გავროშმა. - თქვენ რას იპოვიდით, როცა სულ ძაღლები სჭამენ ყველაფერს. ცოტა ხანს ჩუმად მიდიოდა. მერე წამოიძახა: - მაშ ჩვენი მშობლები დავკარგეთ? აღარ ვიცით, სად გადაიკარგნენ? არ ვარგა, ბიჭებო! როგორ შეიძლება უფროსების აგრე მიტოვება? მოდი შენა და გააწყე რამე! სხვა კი არაფერი ჰკითხა. უბინაო ბავშვები! რა იყო აქ გასაკვირველი? უფროსი თითქმის დამშვიდებულიყო და ბავშვური უზრუნველობით წამოიძახა: - არ ვიცი, ღმერთმანი! დედაჩემი დაგვპირდა, ბზობას საყდარში წაგიყვანთ, ნაკურთხი ბზა მოვიტანოთო.

- მერმის იყოს, - უთხრა გავროშმა.

- ქალბატონია დედაჩემი, ერთადა ვდგევართ ჩვენა და მამზელ მისი.

- შეგაბეროთ! გავროში გაჩერდა. რამდენიმე წუთი ჯიბეში ეძება რაღაც. მერე ტანისამოსში, სადაც კი რისამე ჩადება შეიძლებოდა.

      ბოლოს მაღლა აიღო თავი. ცდილობდა მარტო კმაყოფილება აღბეჭდოდა სახეზე, მაგრამ ზეიმური გამარჯვება გამოხატა ზედ.

- დამშვიდდით, ჭიჭყინებო, აი ჩვენი ვახშამი, სამი კაცისა!

      და ჯიბიდან ერთი სუ ამოიღო. აღარ დააცალა ბავშვებს, რომ თავისი გაკვირვება გამოეთქვათ, ხელი წაჰკრა ორივეს და პურის დუქანში შეაგდო. თვითონ შევიდა, დაზგაზე დადო თავისი სუ და უბრძანა: - ბიჭო! ხუთი სანტიმის პური!

- სამად გასჭერით, ბიჭო! - უბრძანა გავროშმა და მერე მედიდურად დაუმატა: - სამნი ვართ. გადმოხედა სამ ბიჭს მეპურემ და თეთრის მაგივრად ახლა შავი პური აიღო. ეს რომ დაინახა გავროშმა, ცხვირში შეიყო თითი, ისეთი ძალით შეისუნთქა, თითქოს ფრიდრიხ ძლიერის ბურნუთი ჰქონდა თითზე, და მერე შეურაცხყოფილის რისხვით შეუტია მეპურეს: - კესკსა? ჩვენ მკითხველს, რომელსაც გავროშის ეს წამოძახილი რუსულ სიტყვად ეჩვენება, ან პოლონურად, ან ველური იოვაების და ბოტოკუდების ძახილად, ერთმანეთს რომ გაჰყვირიან მდინარის გაღმა-გამოღმა, მოვაგონებთ, რომ იგი თვით ხშირად ხმარობს ამ სიტყვას, მხოლოდ მთელი ფრაზის სახით: - რა არის ეს?

      მეპურემ კარგად გაიგო ეს სიტყვა და უპასუხა: - ესეც ძალიან კარგი პურია, ოღონდ მეორე ხარისხისა.

- ესე იგი საძაგელი შავი პური, განა? - შეუსწორა მშვიდად გავროშმა. - თეთრი პური მოგვიჭერით, სტუმრები მყავს!

      ვერ შეიკავა მეპურემ სიცილი და, პურს რომ უჭრიდა, თანაგრძნობით გადახედა პატარა ბიჭებს. ახლა ეს იუკადრისა გავროშმა და შეუტია: - რამ მოგიარათ, ფქვილცომავ? რა თვალითა გვზომავთ აგრე? ზედიზედ რომ შეგვეყენებინა სამივე, ზომით ორი მეტრიც არ გამოვიდოდა. პური სამად გასჭრა მეპურემ, სუ დახლში ჩააგდო. გავროშმა პატარებს მიმართა: - აბა, გადასანსლეთ!

      გაკვირვებული შესცქეროდნენ ბავშვები.

      გავროშს სიცილი მოერია: - აბა, რას გაიგებენ, ძუძუმწოვრები არიან ჯერ ისევ.

      მერე განუმარტა: - ჭამეთ.

      და თითო ნაჭერი მიაწოდა თითოეულ მათგანს.

      უფროსს უფრო ღირსადა სცნობდა თავისთან სალაპარაკოდ და ამიტომ ცდილობდა მის წაქეზებას, რათა მოურიდებლად გამოერთმია მისთვის პური და მოეკლა შიმშილი. გაუწოდა, რომელიც უფრო დიდი ნაჭერი იყო, და უთხრა: - აბა, გატენე შენი თოფი! დანარჩენი ორი ნაჭრიდან, რომელიც უფრო დიდი იყო, უმცროსს მისცა. თავისთვის პატარა დაიტოვა.

      საბრალო ბავშვები გავროშზე ნაკლები დამშეულები როდი იყვნენ. ხარბად ილუკმებოდნენ და წასვლა აღარ აგონდებოდათ. მეპურემ თავისი ფული მიიღო და ახლა გაჯავრება დაეტყო, - რატომ არ მიდიანო.

- აბა, წავიდეთ, - თქვა გავროშმა.

      ისევ ბასტილიის მიმართულებით გაუდგნენ გზას.

      აქა-იქ, კარგად განათებული მაღაზიის ფანჯრებთან რომ მივიდოდნენ, გაჩერდებოდა უმცროსი და ტყვიის საათს დასცქეროდა, რომელიც ყელზე ება პატარა ბაწრით.

- ამ მაიმუნს უყურეთ თქვენა! - თქვა გავროშმა.

      მერე ჩაფიქრდა ერთ წამს და ბუზღუნით გამოცრა: - არა, მე რომ მყოლოდა ბალღები, უფრო კარგად მოვუვლიდი.

      პურს ათავებდნენ, როდესაც დაღვრემილ ბალეს ქუჩის კუთხეს მიადგნენ, საიდანაც მოჩანს ფორსის საპატიმროს დაბალი კარი.

- ოჰო! ეს შენა, გავროშ? - შეაყენა ვიღაც კაცმა.

- ოჰო! ეს შენა, მონპარნას?

      ეს კაცი გადაცმული მონპარნასი იყო, ლურჯსათვალებიანი. გავროშმა მაინც იცნო.

- ყოჩაღ, ბიჭო! - მოუწონა გავროშმა, - ძალიან გიხდება ეგ სელის საფენის ფერი ტყავი და ექიმივით ლურჯი სათვალე. კოხტა ბიჭი ხარ, რაც მართალია, მართალია!

- ჩუმად, - წასჩურჩულა მონპარნასმა - რა გაყვირებს?

      ხელი სტაცა გავროშს და ბნელში შეიყვანა, სადაც განათებული მაღაზიები არ იყო.

      პატარა ბიჭებიც თან გაჰყვნენ, ალაყაფის კარების ბნელში რომ გაჩერდნენ, საცა აღარც აწვიმდათ და აღარც ვინმე ხედავდათ, იქ დაიწყეს საუბარი.

- იცი, სად მივდივართ? - ჰკითხა მონპარნასმა.

- სინანულის მთის მონასტერში[2]. - უპასუხა გავროშმა.

- რა ხუმარა ხარ!

      მონპარნასმა დაუმატა: - მინდა ბაბეტი ვიპოვო.

- ოჰო! მაშ ბაბეტი ჰქვია შენს კეკლუცს?

- კაცია, რა ვქნა!

- ჩვენი ბაბეტი?

- ჰო, ჩვენი ბაბეტი!

- მე კი მეგონა, გაიჭედა.

- უკვე დაიძვრინა თავი. და საჩქაროდ უამბო გავროშს, როგორ გამოიპარა იმ დილასვე, კონსიერჟერში რომ მიიყვანეს, ბაბეტი, იმის მაგივრად, რომ მარჯვენა გამოძიების ტალანში შესულიყო, იმან მარცხნივ გაუხვია და მოუსვა.

      გავროშს ძალიან მოეწონა ეს ოინი და შეაქო ბაბეტი.

- ყოჩაღ, ბიჭო!

      მონპარნასმა ცოტა რამ წვრილმანი დაუმატა ბაბეტის გამოქცევის შესახებ და მერე თქვა: - ეჰ, განა მარტო ეგ არის!

      მონპარნასის თხრობის დროს გავროშმა ჯოხი გამოართვა ხელიდან, მაშინალურად გასწია ტარი და წვრილი ხანჯალი გამოაჩინა.

- ოჰო, - მიმართა მონპარნასს და მყისვე ჩააგო ხანჯალი. - მაშ შენი მხედრობაც თან გახლავს, ბურჟუად გადაცმული?

      თვალი ჩაუკრა მონპარნასმა.

- დალახვროს ღმერთმა, კრივს ხომ არ აპირებ ჩვენს ღამურებთან?

- ვინ იცის? - უპასუხა გულგრილად მონპარნასმა, - კაცს ყოველთვის თან უნდა ჰქონდეს პატარა ნესტარი.

      მაგრამ გავროში თავისას არ იშლიდა: - მაინც? ეს მითხარ, ამაღამ რას აპირებ?

      დიდ საქმეებში ჩაბმული კაცის კილოთი უპასუხა მონპარნასმა: - საქმე მაქვს.

- რა საქმე?

      მაგრამ უცბად სხვა მიმართულება მისცა ბაასს მონპარნასმა: - ჰო, მართლა...

- რაო?

- უცნაური რამ შემემთხვა ამას წინათ. წარმოგიდგენია? ერთ ბურჟუას შევხვდი. აიღო და ერთი უთავბოლო ქადაგება მიძღვნა და თანაც თავისი ქისაც მოაყოლა. ჯიბეში ჩავიდე. ცოტა ხანს უკან, არ გასულა ერთი წუთი, - ჩავიყავ ჯიბეში ხელი, შიგ აღარაფერი დამხვდა!

- და შეგრჩა მარტო ქადაგება, განა? - უთხრა გავროშმა.

- შენ სადღა მიდიხარ? - ჰკითხა მონპარნასმა.

      გავროშმა დაანახვა თავისი ორი სტუმარი და უპასუხა: - ეს ბავშვები უნდა დავაძინო.

- სად უნდა დააძინო.

- სად და ჩემთან.

- სად შენთან?

- ჩემს ბინაში.

- მაშ ბინა გქონია?

- დიახ, მაქვს.

- მერე სადა?

- სპილოში, - უპასუხა გავროშმა.

      მონპარნასი იმ ბუნების კაცი იყო, რომ ადვილად არაფერი გააკვირვებდა, მაგრამ აქ კი ვერ შეიკავა თავი: - სპილოში?

- ჰოდა რა? სპილოში, კეკსაა?

      ესეც ერთი იმგვარი სიტყვაა ფრანგული ენისა, რომელსაც ქვეყანა გაიძახის და წერით კი არავინა სწერს. კეკსაა შემოკლებული სიტყვებია qu’est ce que cela - რა გამომდინარეობს აქედანო. მონპარნასიც ამ შენიშვნამ დაამშვიდა და ჭკუაზე მოიყვანა; ქებაც კი შესძღვნა სპილოს: - მაშ სპილოში ხარ? უკეთესს ვერას მიაგნებდი. ხომ კარგად ხარ მოწყობილი?

- ძალიან კარგად, - უპასუხა გავროშმა, ნამდვილად ბუდეა. ხიდქვეშ კი აღარა ვარ, რომ ორმხრივი ქარი მაწუხებდეს.

- მერე, როგორ შედიხარ?

- შევდივარ.

- მაშ, ხვრელი არის რამე?

- მაშა! ოღონდ არავის უთხრა: წინა ფეხების შუა. პოლიციელებმა ჯერ არ იციან.

- და აძვრები ხოლმე, განა? ეხლა კი მივხვდი.

- ერთი ხელის მოქნევა, წამიც და გაქრა ბიჭი!

      ცოტა ხანს გაჩუმდა და მერე დაუმატა: - ამ საძაგლებისთვის კი კიბე მაქვს.

      მონპარნასს სიცილი წასკდა.

- სად ჯანდაბას აიკვიატე ეს ლაწირაკები?

      გულწრფელად უთხრა გავროშმა: - ერთმა დალაქმა მიფეშქაშა.

      მონპარნასს ეტყობოდა, რაღაც აწუხებდა.

- ძალიან მალე მიცანი, ბიჭო, - წაიბურტყუნა დაფიქრებულმა.

      ჯიბიდან ამოიღო ორი ცალი ბატის ფრთის მილი, ბამბაში შეხვეული და ცხვირის ნესტოებში შეიდო. მთლად გამოეცვალა ცხვირი.

- ძალიან შეგცვალა, - უთხრა გავროშმა, - გონჯი გაგალამაზა. მე რომ შენი ვიყო, სულ მაგრე ვივლიდი, ცხვირგაბღინძული.

      ლამაზი ბიჭი იყო მონპარნასი, მაგრამ გავროშს ხუმრობა უყვარდა.

- რა დროს ხუმრობაა? - უთხრა მონპარნასმა - მიყურე შენა! ახლაც მცნობ.

      სულ სხვა ხმითა თქვა ეს მონპარნასმა. თვალის დახამხამებაზე მთლად შეიცვალა კაცი, შეუძლებელი იყო მისი ცნობა.

- ნამდვილი ოინბაზი ხარ! მოდი ერთი წარმოგვიდგინე რამე! - შეჰყვირა გავროშმა. აქამდე ყურს არ უგდებდნენ ამ ბაასს ბავშვები, იდგნენ და ცხვირს იჩიჩქნიდნენ არხეინად. მაგრამ ოინბაზის ხსენებაზე ყურები ცქვიტეს. მიუახლოვდნენ მონპარნასს და აღტაცებით შესცქეროდნენ გახარებულნი. სამწუხაროდ, თავისი აწუხებდა მონპარნასს. ხელი დაადო გავროშის მხარეზე და ხაზგასმით უთხრა: - ყური დამიგდე და კარგად შეიგნე. მე რომ მოედანზე ვიყო ჩემი დოგით, ჩემი დაგით, ჩემი დიგით, და ერთი ათი სუ დამანახვოთ, იქნება კიდეც გაცინოთ, მაგრამ დღეს ხომ ყველიერი არ არის, რომ მასხარობა დავიწყოთ. საკვირველი გავლენა იქონია პატარა გავროშზე ამ უცნაურმა ფრაზამ. უცბად მიბრუნდა, ღრმა ყურადღებით გადაავლო იქაურობას თავისი ცოცხალი თვალი და იქვე, რამდენიმე ნაბიჯით მოშორებული პოლიციელი დაინახა, რომელსაც ზურგი შემოექცია ამათთვის. - ჰოო? კარგი! - დაიძახა, ჩუმად გავროშმა, მაგრამ ამის მეტი აღარა თქვა პოლიციელის შესახებ. ხელი ჩამოართვა მონპარნასს და გამოეთხოვა: - მაშ, ღამე მშვიდობისა. მე ამ ბავშვებს წავიყვან დასაძინებლად. თუ ღამე დაგჭირდი სადმე, მოხვალ და სპილოში მნახავ მეორე სართულში, შვეიცარი არ გახლავს, და ბატონ გავროშს იკითხავ.

- კარგი, კარგი!

      და თავ-თავის გზას გაუდგნენ. მონპარნასი გრევისკენ წავიდა, გავროში ბასტილიისაკენ. ხუთი წლის პატარა, რომელსაც ძმა მიათრევდა, რამდენჯერმე გაჩერდა და უკან მიიხედა, რომ „ოინბაზი“ დაენახა. ამ ახირებულ ფრაზას, რომლითაც მონპარნასმა პოლიციელის მოახლოება გააგებინა გავროშს, არავითარი თილისმა არა ჰქონდა, გარდა იმისა, რომ ხუთჯერ-ექვსჯერ იყო ნათქვამი სხვადასხვა სიტყვაში მარცვალი „დიგ“. ამ მარცვალს ცალკე მნიშვნელობა არა აქვს და არცა ხმარობენ, მაგრამ ხელოვნურად სიტყვებში ჩარეულს და გამეორებულს თავისი მნიშვნელობა აქვს: „ფრთხილად! არა წამოგცდეს რა!“ მონპარნასის ფრაზაში ერთი სხვა ლიტერატურული მშვენებაც მოიპოვებოდა, რომელიც შეუმჩნევლად დარჩა გავროშს: „ჩემი დოგით, ჩემი დაგით, ჩემი დიგით“, - ტანპლის უბნის არგო, რომელიც ნიშნავს: ჩემი ძაღლით, ჩემი დანით, ჩემი ცოლით. - ამ სიტყვებს ხშირად ხმარობდნენ მასხარები და წითელქუდა ქილიკები იმ დიად საუკუნეში, როდესაც მოლიერი სწერდა და კალო ხატავდა. ამ ოცი წლის წინათ ჯერ კიდევ ნახავდით ბასტილიის მოედნის სამხრეთ-დასავლეთ მხარეს, ამ საპატიმრო ციხე-სიმაგრიდან წინანდელ ხევში გაყვანილ არხის თავში, ერთ უცნაურ ძეგლს, რომელიც უკვე აღმოფხვრილი არის პარიზელების მეხსიერებიდან, თუმცა ის ღირსი იყო, ცოტად მაინც შერჩენოდათ მისი ხსოვნა, რადგან ეს ძეგლი „ინსტიტუტის წევრის, ეგვიპტის ლაშქრობის მთავარსარდლის“ აზრის განხორციელება იყო. ძეგლს ნახავდითო, ვთქვით, თუმცა ეს მარტო მოდელი იყო. მაგრამ თვით ეს საკვირველი მოდელიც, მხოლოდ მონახაზიც რომ ყოფილიყო, დიადი ნაშთი იქნებოდა ნაპოლეონის იდეისა, რომელიც ისე ადვილად გაგვაშორა ქარმა ორი-სამი დაქროლვით და ისტორიული მნიშვნელობის ძეგლად გახადა; თუმცა გარეგნობით საამისოს არაფერს წარმოადგენდა; სპილო იყო, თოთხმეტი მეტრის სიმაღლისა, აგებული ხისა და ქვის მასალისაგან; ზურგზე ამ სპილოს კოშკი ჰქონდა, რომელიც სახლს უფრო ჰგავდა; იგი ოდესღაც მღებავს მწვანედ შეეფერა, შემდეგ კი ცას, წვიმას და დროს გაეშავებინა. ეს მხარე მოედნისა ცარიელი იყო, სრულიად ღია და სპილოს ფართო შუბლი, მისი ხორთუმი და ეშვები, ზურგზე კოშკი, უშველებელი გავა და სვეტებივით დიდი ოთხი ფეხი, ვარსკვლავებით მოჭედილ ცის ქვეშ რაღაც საკვირველ და საზარელ ლანდად ეჩვენებოდა აქ ადამიანს. ვერ მიხვდებოდით, რას წარმოადგენდა ეს სპილო? იქნებ ერთგვარი განსახიერება იყო ხალხის ძალ-ღონისა, პირქუში, იდუმალი და უზარმაზარი. რაღაც ძლიერი, მკვეთრად ამართული ჩვენება იყო იქვე უხილავი ბასტილიის აჩრდილის გვერდით. უცხოელები იშვიათად მოდიოდნენ ამ შენობის სანახავად, გამვლელი ზედაც არ შეხედავდა. ინგრეოდა, ნელ-ნელა ჩამოიშლებოდა კედლიდან ნალესი გაჯი და საზარელ ჭრილობად დააჩნდებოდა სპილოს. „ედილებს“ - ედილებად იხსენიებდნენ იმ დროს განათლებულ წრეში პოლიციელებს, - უკვე 1814 წლიდან დავიწყებული ჰქონდათ ეს ძეგლი; ისიც იდგა მიკუნჭული, დაღვრემილი, დაავადებული. ალაგ-ალაგ დასახიჩრებული, გარემოცული დამპალი ღობით, რომელსაც წამდაუწუმ აბინძურებდნენ დამთვრალი მეეტლეები. მუცელი დახეთქილი ჰქონდა, ლარტყა გამოსჩენოდა კუდიდან, მაღალი ბალახი ამოსვლოდა ფეხებშუა. და რადგან მოედნის დონე ზევით იწევდა ნელ-ნელა ოცდაათი წლის განმავლობაში, რაც დიდი ქალაქის ნიადაგის საერთო თვისებას წარმოადგენს, სპილო ქვევით დარჩა და ისე მოჩანდა, თითქოს იმის სიმძიმეს ჩაეწია მიწა. საზიზღარი იყო. ათვალწუნებული, მაგრამ ბურჟუის აზრით, შესანიშნავი, ხოლო მოაზროვნესათვის სევდით მოცული; რაღაც უწმინდური ჰქონდა, რომელს გაწმენდა ესაჭიროებოდა, და რაღაც დიდებული, რომელს თავის მოჭრას უპირებენ. როგორც უკვე ვთქვით, ღამით იცვლებოდა შთაბეჭდილება. ღამით უფრო კარგად გრძნობს თავს, რაც დაჩრდილულია დღისით. როგორც კი დაბინდდებოდა, მთლად შეიცვლებოდა ბებერი სპილო. დამშვიდებულს, მაგრამ მრისხანე იერს მიიღებდა ღამის იდუმალ სიბნელეში. იგი წარსულს ეკუთვნოდა, ღამის წყვდიადს, და ეს წყვდიადი ამშვენებდა მის დიადობას. ეს ტლანქი, უშნო, მძიმე, მკვეთრი, პირქუში, თითქმის მახინჯი, მაგრამ დიადი და რაღაც ველური ძლიერების გამომხატავი ძეგლი აღიგავა მიწის პირიდან, რომ ადგილი დაეთმო ერთსაკომურიანი უზარმაზარი ღუმელისათვის, რომელმაც დაიჭირა ადგილი ცხრაკოშკიან ციხე-სიმაგრისა, თითქმის ისევე, როგორც ბურჟუაზიამ დაიჭირა ადგილი ფეოდალებისა. სრულიად ბუნებრივია, რომ ღუმელი გახდეს სიმბოლოდ იმ დროისა, რომლის ძლიერებას შეადგენს ქვაბი. გავა ის დრო, გადის კიდეც უკვე, და ვიწყებთ ნელ-ნელა შეგნებას, რომ თუ ძალა ქვაბით მოიპოვება, ძლიერებას ვერაფრით მივაღწევთ, თუ არა ჭკუით. - სხვაფრივ რომ ვთქვათ, ქვეყანას განაგებს და წინა სწევს არა ორთქლმავალი, არამედ ფიქრი და იდეა, დაახმარეთ იდეას ორთქლმავალი, კარგი და პატიოსანი, მაგრამ ცხენს კი მხედრად ნუ ჩასთვლით. ისევ ბასტილიის მოედანს დავუბრუნდეთ. სპილოს ამშენებელმა ხუროთმოძღვარმა დიადი რამ შექმნა ფარდახტით; ღუმელის და იმის საკვამურის ამშენებელმა ხუროთმოძღვარმა ბრინჯაო იხმარა, მაგრამ კნინი რამ შექმნა. ამ საკვამურს ღუმელისას ნათლობის სახელად - „ივლისის სვეტი“ დაარქვეს. ამაოდ ჩავლილ რევოლუციის სახსოვრად და ძეგლად; 1832 წ. ჯერაც პერანგივით ფარავდა დიდი ხარაჩო, რომლის ჩამოშლა მეტად დაგვენანა, და გარეშემო კიდევ მაღალი ღობე ჰქონდა ფიცრებისა. ამგვარად მთლად განცალკევებულად იდგა სპილო. ბნელი იყო ეს მხარე, რადგან შორეული ფარნის სინათლე ძლივსღა აღწევდა სპილომდე. ამ ბნელ მხარისკენ მიჰყავდა გავროშს სტუმრები. ნება გვიბოძოს მკითხველმა შევწყვიტოთ ერთ წამს ჩვენი მოთხრობა და მოვაგონოთ, რომ სრულ სინამდვილესა ვწერთ: ამ ოცი წლის წინათ სასამართლომ გაარჩია ერთი უბედური ბიჭის დანაშაული - ბინის უქონლობა და საზოგადო ძეგლის დაზიანება: ბიჭი ბასტილიის სპილოში იპოვეს მძინარე.

      მაშ ისევ ჩვენი განვაგრძოთ.

      სპილოს რომ მიუახლოვდნენ, გავროშმა იგრძნო, რომ უსაზღვროდ დიდმა შეიძლება შეაშინოს უსაზღვროდ პატარა, და გააფრთხილა ბავშვები: - არ შეშინდეთ, ბალღებო! მერე ერთ ალაგას გატეხილი ღობით ისარგებლა, გადაიყვანა ისინი და სპილოსთან მივიდა. ცოტა არ იყოს, შეეშინდათ პატარა ბიჭებს, მაგრამ ხმის ამოუღებლივ მისდევდნენ გავროშს, რადგან სრული ნდობა ჰქონდათ იმ პატარა, დაფხრეწილტანისამოსიანი განგებისა, რომელმაც პური აჭამა და თავშესაფარს დაჰპირდა. ღობისძირას კიბე იდო, რომლითაც დღისით მუშები სარგებლობდნენ. ბუმბულივით მსუბუქად ასწია გავროშმა და სპილოს წინა ფეხს მიადგა. კიბის თავი სპილოს მუცლის შავ, ბნელ ხვრელთან მოაქცია. მერე ბავშვებს ის ხვრელი დაანახვა, კიბესთან მიიყვანა და უთხრა: - აბა, ადით!

      ერთმანეთს შესცქეროდნენ პატარები, შეშინებოდათ იმ სიბნელისა.

- რისა გეშინიათ, ბიჭუკებო? - შეჰყვირა გავროშმა და ცოტა ხანს შემდეგ დაუმატა: - აბა, მიყურეთ! ხელი წაავლო სპილოს ხორკლიან ფეხს, კიბით სარგებლობა არ იკადრა, და თვალის დახამხამების უმალ ხვრელთან ავარდა. ისე შეძვრა შიგ, როგორც გველი თავის სოროში და ჩაიმალა. რამდენიმე წამს შემდეგ ბნელ ხვრელში ოდნავ გამოჩნდა გავროშის ფერმკრთალი სახე.

- ამოდით, ბიჭო, რაღას უყურებთ? ნახეთ რა კარგადა ვარ აქ მოწყობილი! ჯერ შენ ამოდი, - მიმართა უფროსს, - ხელს მოგაშველებ. ერთმანეთს აწვებოდნენ კიბისკენ ბავშვები და ასვლას კი ვერა ბედავდნენ, სპილო აშინებდათ. გავროში აქეზებდა მათ, - ჩქარა, საშიში არაფერიაო! - ციოდა, კარგად წვიმდა და როგორც იყო გაბედა უფროსმა, შედგა კიბეზე. ნახა უმცროსმა, რომ მარტო დარჩა ამ საშინელ მხეცის ფეხებ შუა, შეეშინდა, ცრემლით აევსო თვალები, მაგრამ ტირილი ვერ გაბედა. ნელ-ნელა, ბარბაცით ადიოდა უფროსი კიბეზე. ზემოდან გავროში ამხნევებდა, როგორც ფარიკაობის ოსტატი თავის მოწაფეებს, ან კიდევ მენახშირე თავის დატვირთულ ჯორებს: - ნუ გეშინია!

- აგრე!

- ჰო, ყოჩაღ!

- ემანდ დაადგი ფეხი!

- ჰო, აგრე!

- მოიტა ხელი!

      ბიჭი რომ მიუახლოვდა, ხელი სტაცა და უცბად აიტაცა თავისკენ.

- ეს ერთი! - დაიძახა სიხარულით.

      შეიყვანა ბნელ ხვრელში და უთხრა: - აქ დამიცადე. უკაცრავად, ბატონო, მობრძანდით, დაბრძანდით! ისევ სწრაფად გაძვრა გარეთ და მაიმუნის სისწრაფით და სიმარჯვით ჩაცურდა სპილოს ფეხებზე. ჩახტა ბალახში, ხელი მოხვია ხუთი წლის ბავშვს, ასწია, შუა კიბეზე დააყენა, თვითონაც უკან დაუდგა და ასძახა უფროსს: - მე მოვაწვები და შენ აიტაცე. ვერც კი გაიგო პატარამ, როგორ ააფრინეს იმ კიბეზე. ქვევიდან აწვებოდა გავროში, და თან მაგრა ეჭირა, - არ ჩამოვარდესო. - მიჰყავდა, ამხნევებდა და ისიც სწრაფადვე შეიყვანა თავის ბნელ ბინაში. მერე ფეხი ჰკრა კიბეს, ძირს ჩააგდო ბალახზე, შევიდა ბნელში, ტაში დაჰკრა და დაიძახა: - აი, შინა ვართ! გაუმარჯოს გენერალ ლაფაიეტს. მერე ბავშვებს მიმართა: - თქვენ ჩემთან ხართ, ჭაბუკებო! და მართლაც გავროში თავის ბინაში იყო.

      ო, უსარგებლო სარგებლობავ! დიად ქმნილებათა მადლო! ბუმბერაზების გულკეთილობავ! ეს უსაზომო ძეგლი, რომელშიაც განხორციელებული უნდა ყოფილიყო აზრი ნაპოლეონისა, ქუჩის ბიჭის სასახლედ იქცა. ბუმბერაზმა მიიღო და შეიწყალა პატარა. კვირაობით მორთული ბურჟუები რომ გაივლიდნენ ხოლმე ბასტილიის მოედანზე და ზიზღით შეხედავდნენ სპილოს თავის გადმოკარკლული თვალებით, მოყვებოდნენ ბუზღუნს: - ნეტა ეს რის მაქნისიაო? რის მაქნისი იყო ეს შენობა? იგი იფარავდა სიცივისაგან, თოვლისაგან, სეტყვისაგან, წვიმისაგან, ზამთრის გამყინავი ქარისაგან, ტალახში ძილისაგან და დაავადებებისაგან, თოვლში ძილისაგან და სიკვდილისაგან პატარა ქმნილებას, რომელსაც არც დედა ჰყავდა, არც მამა, არც ტანსაცმელი ჰქონდა, არც თავშესაფარი. რის მაქნისი იყო ეს შენობა? თავშესაფარს აძლევდა უმანკოს, რომელიც განდევნილი იყო საზოგადოებისაგან. ეს საზიზღარი შენობა იყო, რომ ჰკიცხავდა საზოგადოებრივ უდიერებას. კარღია თავშესაფარი იყო იმისთვის, ვისაც დაკეტილი ხვდებოდა ყველგან კარი. ერთი მასტოდონტი იყო, მატლითა და დავიწყებთ დაღრღნილი, მუწუკიანი, ხავსიანი, დაწყლულებული, საძირკველაშლილი, მივიწყებული, განწირული, ერთგვარი უზარმაზარი მათხოვარი, რომელიც მოედანზე იდგა ხელგაწვდილი და ამაოდ ელოდა, რომ გრძნობის თვალით გადმოეხედა ვინმეს, ერთს მაინც იმოდენ ხალხიდან. და ამ განწირულმა, ყველასგან უარყოფილმა, შეიბრალა მეორე განწირული, საწყალი პატარა ბიჭი, რომელიც დაყიალობდა ქუჩაში ფეხშიშველი, თავშიშველი, გაყინული ხელ-ფეხით, დაფლეთილი ტანსაცმლით და საზრდოობდა მხოლოდ იმით, რასაც საზოგადოება ჩაჰყრიდა სანაგვეში. აი, რის მაქნისი იყო ბასტილიის მოედნის სპილო. ეს იყო აზრი ნაპოლეონისა, განკიცხული ადამიანისაგან, და მოწონებული ღვთისაგან; რაც შეიძლება მხოლოდ სახელოვანი გამხდარიყო, დიდებული შეიქმნა. ნაპოლეონს თავისი ზრახვის განსახორციელებლად მეწამული ქვა, სპილენძი, რკინა, ოქრო, მარმარილო სჭირდებოდა; ღმერთისთვის კი საკმარისი იყო ძველი ფიცრებისა და ბოძების გალესილი ანაწყობი. იმპერატორი გენიოსურ ოცნებას გაეტაცა; უნდოდა ამ უზარმაზარი იარაღით აღჭურვილ ძლიერ სპილოში, მაღლა რომ აეშვირა ხორთუმი, ზურგზე მაღალი კოშკი დაედგა და მჩქეფარე შადრევნებით იყო გარშემორტყმული, გამოესახა ხალხი; ღმერთმა კი უფრო დიდებული დანიშნულება მისცა მას, - უპატრონოდ მიტოვებული ბავშვის ბინად აქცია. ხვრელში რომ შეძვრა გავროში, ბზარი იყო, თითქმის დაუნახავი გარედან, რადგან დამალული იყო სპილოს მუცლის ქვეშ, და იმდენად ვიწრო, რომ შიგ კატების და ბავშვების მეტი ვერავინ შეძვრებოდა.

- მაშ ვუბრძანოთ მეკარეს, რომ შინ არა ვართ, - დაიძახა გავროშმა და პირდაპირ ფიცარს წაავლო ხელი. თავის სასახლეში იყო და სიბნელეშიც კარგად ხედავდა, რაც კი დასჭირდებოდა. ასწია ფიცარი და შემოსაძვრომ ხვრელს დააფარა. წინ წაიწია იმ ბნელში და რაღაც შრიალი შემოესმათ ბავშვებს, ფოსფორიან ბოთლში ჩაშვებული ასანთისა. ჯერ არა ჰქონდათ მაშინ ქიმიური ასანთი. ფუმადის ტალკვესიც კი პროგრესს წარმოადგენდა იმ დროს. სინათლე ეცა ბავშვებს, თვალი დაახუჭვინა. ბაწარი ჰქონდა გავროშს, ფისში ამოვლებული. ამ სანათ ბაწარს „სარდაფის თაგვი“ ერქვა. გავროშის სარდაფის თაგვი უფრო ხრჩოლავდა, ვიდრე ანათებდა, მაგრამ მაინც ჩანდა იქაურობა. მიიხედ-მოიხედეს პატარა სტუმრებმა, თვალი გადაავლეს გავროშის მეორე სართულს და იგივე განიცადეს, რასაც განიცდის ჰეიდელბერგის დიდ კასრში ჩამწყვდეული კაცი, ან ის, რაც უნდა განეცადა იონას ბიბლიური ვეშაპის მუცელში. უშველებელი ჩონჩხი იყო ამართული მათ ზემოდან. ზემოთ ერთი დიდი ბოძი მოჩანდა დაშავებული, ამ ბოძიდან პატარ-პატარა მანძილის დაშორებით გამოდიოდა ორივე მხრივ მრავალი მოზნექილი სქელი ლარტყი, ეს ბოძი წარმოადგენდა სპილოს ხერხემალს და ნეკნებს; ალაგ-ალაგ სტალაქტიტივით ჩამოშვებულიყო თაბაშირი; ობობების აბლაბუდა იყო ყველგან, ფართოდ გაბმული და დამტვრიანებული. აქა-იქ კუნჭულებში რაღაც მოჩანდა პატარა, მოშავო, მოძრავი, რომელიც ცოცხალი უნდა ყოფილიყო, რადგან სწრაფად იძვროდა შეშინებული. მრავალი ნატეხი დასცემოდა ზემოდან სპილოს მუცელს. ამოევსო მუცლის სიღრმე და ზედ თავისუფლად შეიძლებოდა სიარული, როგორც იატაკზე. პატარა ბავშვი თავის ძმას მიეკრა და ჩუმი ხმით თქვა: - ოჰ, ბნელა! ამ სიტყვამ გააჯავრა გავროში: ისე გაშტერებულიყვნენ შიშით ორივე ძმები, რომ პატარა შეტევა იყო საჭირო იმათ გასამხნევებლად.

- რას მიედ-მოედებით, რა ვქნა? - შეუტია გავროშმა. - ხუმრობთ, თუ რა? არ მოგწონთ აქაურობა? იქნებ ტუილერის სასახლე გნებავთ? რატომ არ იტყვით? ეს იცოდეთ, რომ მე ოტროველების რაზმს არ ვეკუთვნი. თქვენ კი, პატარა გოჭებო! წმ. პაპის მეღორის გოჭები კი არ ბრძანდებით, რომ აგრე იჭიმებით! ცოტა რამ დატუქსვა უებარი წამალია შეშინებულის განსაკურნავად, ჭკუაზე მოიყვანა გავროშის გაჯავრებამ პატარები. მოისმინეს და მიუახლოვდნენ. გული მოულბო ბავშვების ამ საქციელმა გავროშს, თითქო მამა ყოფილიყო იმათი, რისხვა ალერსად შეეცვალა და ტკბილად დაარიგა უმცროსი: - ნუ ხარ სულელი, პაწიავ. აქ კი არა, გარეთა ბნელა. გარეთა წვიმს, აქ კი არა; გარეთა ცივა, აქ კი არა; იქ ქარი ქრის და აქ კი ქარისა ჭაჭანებაც არ არის; გარეთ ხალხით სავსეა ქუჩები, აქ კი არავინ არის; გარეთ მთვარეც კი არსადა ჩანს, აქ კი სანთელი გვინათია, მაშ! ისინი მაინც დაკვირვებით სინჯავდნენ იქაურობას, ოღონდ ნაკლები შიშით, მაგრამ არ დააცადა გავროშმა, კარგად დამტკბარიყვნენ მისი სასახლის მშვენიერებით.

- აბა, ჩქარა! - დასძახა ბავშვებს და იმ მხარეს მიიყვანა ორივე, რომელსაც, ჩვენდა საამოდ, შეიძლება ოთახის ბოლო ვუწოდოთ.

      აქა ჰქონდა თავისი ლოგინი.

      არა აკლდა რა ამ ლოგინს. ლეიბიც იყო, საბანიც და წალოდ ჩამოფარებული ფარდებიც. ლეიბად ჭილობი ჰქონდა, საბნად - ძალიან თბილი, თითქმის ახალი, რუხი დიდი ყაჯარი, და წალოდ - აი, რას წარმოადგენდა იმისი წალო: სამი ლატანი იყო მაგრად ჩასმული იატაკად გამხდარ ნანგრევში, ესე იგი, სპილოს მუცელში, ორი წინ, ერთი უკან; ზემოთ კი ერთმანეთს უერთდებოდნენ და თოკით იყვნენ შეკრული, ისე რომ პირამიდულად ამართულიყვნენ ლოგინის ზემოდან. ამ სამ ლატანზე მიყუდებული და მავთულით მიკრული ჰქონდა თითბერის მავთულის ბადე. ისე ხელოვნურად იყო მიმაგრებული ეს ბადე, რომ სრულიად ჰფარავდა ლოგინს. ბადეს ქვემოთ დიდრონი ქვები ჰქონდა მიყუდებული, რომ შიგ ვერაფერი შემძვრალიყო; ბადე იყო სწორედ იმ გალიის ნაწილი, როგორებშიაც სამხეცეში მოთავსებული არიან ფრინველები. გავროშის ლოგინიც ამგვარ გალიაში იყო ჩამალული და გარეგნობით ესკიმოსების კარავსა ჰგავდა.

      თითბერის ქსელი უსრულებდა ფარდის დანიშნულებას.

      გავროშმა ოდნავ აქეთ-იქით მისწია ქსელზე მიყუდებული ქვები და ერთმანეთს გააშორა ორი ქსელფარდა.

- აბა, შეძვერით! უნდა წაწვეთ, თორემ ვერ შეხვალთ.

      დიდი სიფრთხილით შეაძვრინა წალოში თავისი სტუმრები, მერე თვითონ შეძვრა ძირს განრთხული, ქსელის ნაპირი გადაადო მეორეს, ქვები გაასწორა და საბოლოოდ გაამაგრა თავისი გალიის შესავალი. ჭილობზე დაწვნენ სამივე ერთად. ხომ ისე პატარები იყვნენ და ფეხზე წამოდგომას კი ვერავინ შესძლებდა იმ გალიაში; „სარდაფის თაგვად“ წოდებული სანათი ისევ ხელში ეჭირა გავროშს.

- ახლა, ნანა! - უბრძანა გავროშმა, - ახლა კი უნდა გავაქრო ჩემი ჭაღი.

- ბატონო, - მიმართა გავროშს უფროსმა და ხელი დაადო ბადეს, - ეს რაღაა?

- ეს ბადეა, ბიჭიკო, თაგვების მოსაშორებლად. აბა, ნანა!

      მაგრამ საჭიროდ ეჩვენა დაემატებინა რამდენიმე სიტყვა, რომ სრული განმარტება მიეცა პატარებისთვის, და აუხსნა: - ეს ყველაფერი ზოოლოგიური ბაღიდან არის. მხეცებს ეკუთვნის. იმდენი უწყვიათ საწყობში, რომ ვერ გამოლევს ადამიანი. კედელზე უნდა აფოფხდე, ფანჯარაში გადაძვრე და იქიდან კარის ქვეშით გახვიდე. წამოიღე, რამდენიც გინდა.

      ამას ამბობდა და თან საბანს ხურავდა უმცროსს. დახურა, ამოუკეცა.

- ოჰ, როგორ გავთბი! - წამოიძახა სიხარულით ბავშვმა.

      კმაყოფილებით გადახედა გავროშმა თავის საბანს.

- ეს საბანიც ზოოლოგიური ბაღიდან არის, მაიმუნებს ავწკაპნე.

      მერე უფროსს თავისი ლეიბი აჩვენა. ეს იყო ჭილობი, რომელზედაც იწვნენ სამივე, სქელი და საგანგებოდ დაწნული: - ეს კიდევ ჟირაფისა იყო. ცოტა ხანს მიჩუმდა. მერე განაგრძო: - იმ მხეცებს, ტყის ნადირებსა ჰქონდათ ეს ყველაფერი. მეც მივედი და წავართვი, როდი გამიჯავრდნენ. - ეს სპილოსთვის მინდა-მეთქი, - ვუთხარი. კიდევ გაჩუმდა, მაგრამ მალე წამოიძახა, რაც გულზე აწვა: - კედელზე უნდა გადაძვრე და... ჯანდაბას მთავრობაც და იმისი მომგონიც! გაკვირვებით და მოკრძალებული თაყვანისცემით ისმენდნენ პატარები ამ უშიშარი გამბედავი ბიჭის ლაპარაკს; ისიც პატარა იყო, უფროსზე ცოტა დიდი, იმათსავით უბინაო, იმათსავით უპატრონო, გამხდარი, სუსტი ქუჩის ბიჭი; მაგრამ რაღაც ჰქონდა ამ ბიჭს საკვირველი და ყოვლადშემძლებელი, რაც იმათ ზებუნებრივად ეჩვენებოდათ. ამ ქუჩის ბიჭის სახეზე იხატებოდა ბებერი მასხარას ღმეჭვა და ჩვილი ბავშვის ტკბილი ღიმილი.

- მაშ, პოლიციელებისა არ გეშინიათ, ბატონო? - ჰკითხა მოწიწებით უფროსმა.

      გავროშმა მოკლედ მოუჭრა: - ბიჭიკო! პოლიციელები კი არა, ღამურები უნდა თქვა. ჯერ არ ეძინა უმცროსს, მაგრამ არას ამბობდა. ჭილობის პირას იწვა, თავისი ძმის გვერდით, არ შესცივდესო, კარგად დახურა გავროშმა საბანი, კარგად ამოუკეცა, როგორც დედამ იცის, შვილს რომ დააწვენს. ჭილობს ქვეშიდან ძველი ნაგლეჯები ამოუწყო, ისე რომ მუთაქისმაგვარ რაღაცაზე ედო თავი პატარას.

- განა კარგად არ მოვეწყვეთ? - შეეკითხა გავროში უფროსს.

- ძალიან კარგად, - უპასუხა ბიჭმა განსაცდელს გადარჩენილი ანგელოზის გამომეტყველებით.

      წვიმისაგან სულ დაწუწული ბიჭები თბებოდნენ.

- მართლა! - წამოიძახა გავროშმა, - ერთი მითხარით, რა გატირებდათ წეღან? ემაგ პაწიამ რომ იტიროს, კიდე ჰო, ეპატიება, - მიუთითა უმცროსზე, - მაგრამ შენოდენა ბიჭი რომ ბღავის ხბოსავით, ეგ კი სირცხვილია.

- ვაი, როგორ არ გვეტირა, რომ აღარ ვიცოდით, სად დაგვეძინა ამ ღამეს? სახლი რომ აღარ გვქონდა?

- იცოდე, სახლის მაგივრად სასახლე უნდა თქვა.

- და გვეშინოდა კიდეც, მარტოდმარტონი ვიყავით ქუჩაში ღამე.

- არც ღამე ვარგა. უნდა თქვა „უკუნეთი“.

- გმადლობთ, ბატონო.

- გამიგონეთ, - დაუწყო დარიგება გავროშმა, - თავისდღეში არ იწუწუნოთ ტყუილუბრალოდ. ახლა მე გიპატრონებთ. ნახავ, რა კარგად ვიქნებით. ზაფხულში გლასიერში წავიდეთ ნავესთან ერთად, ნავე ამხანაგია ჩემი, კარგა ლამაზად ვიბანავებთ წყალში. მერე ქვიშაზე ვირბენთ სულ მთლად ტიტვლები, აუსტერლიცის ხიდთან, და ისე გავაბრაზებთ მრეცხავ დედაკაცებს, რომ სულ ცოფსა ჰყრიდნენ. მოჰყვებიან ყვირილს, წყევლას, ლანძღვას, გინებას! სიცილით მოკვდება ადამიანი. ჩონჩხი-კაცი ვნახოთ. მკვდარი არ გეგონოს, ცოცხალია. იმას ელისეს მინდვრებზე აჩვენებენ. ისეა ჩამომხმარი, რომ ცარიელი ძვალი და ტყავიღა დარჩენილა. მერე თეატრში წაგიყვანთ, ფრედერიკლემეტრისას რომ წარმოადგენენ რასმე. ბილეთები რამდენიც გინდა, მსახიობი მყავს ნაცნობი. ერთხელ მეც მივიღე მონაწილეობა წარმოდგენაში. პატარა ბიჭები ვიყავით. ერთი დიდი ზეწრის ქვეშ დავრბოდით, ის ზეწარი ზღვას წარმოადგენდა. თქვენც მიგაღებინებთ ჩემ თეატრში. ველურების სანახავად წაგიყვანთ. მართლა ველურები კი არ გეგონოთ, რაღაც აცვიათ ვარდისფერი თავითფეხამდე, მაგრამ ზოგან დახეულია და თეთრი კანი უჩანთ. მერე ოპერაში წავიდეთ. ტაშის მკვრელებთან ერთად შევიდეთ. ძალიან კარგად არიან ოპერაში ტაშისმკვრელები. სადმე ქუჩაში მათთან მე არ გავივლი, ოპერაში კი სხვაა. ზოგიერთს ოც სუს აძლევენ ოპერაში და სახლიც შესაფერი აქვთ იმ სულელებს, - მჩვარს ეძახიან. მერე კიდევ გილიოტინა ვნახოთ, თავს რომ გააგდებინებს საწყალ კაცს, ჯალათსაც გაჩვენებთ; მარეს ქუჩას დგას, ბატონი სანონსი. კარებზე წერილების ყუთი უკიდია. დიდებულად გავატარებთ დროს. ამ დროს სანათის წვერი დაეცა ხელზე გავროშს და ცხოვრების სინამდვილე მოაგონა.

- ერიჰა! - შეყვირა ხუმრობით, - პატრუქი მელევა. მე თვეში ერთ სუზე მეტს ვერ დავხარჯავ ჩემი პალატის გასანათებლად. რაკი დაწვება კაცი, კიდეც უნდა დაიძინოს. ან დრო სადა გვაქვს იმდენი, და ან სინათლე, რომ ბატონ პოლ დე-კოკის რომანები წავიკითხოთ? ერთიც ვნახოთ, სადმე გაბზარული იყოს შემოსავალი კარი, სინათლე გადიოდეს და თავს დაგვესხან ღამურები! გავროშთან ლაპარაკს მარტო უფროსი ბედავდა, და ისიც მოკრძალებით. გავროშის პოლიციელებმა, ღამურებმა, იმას სხვა შიში აღუძრეს.

- ერთიც ვნახოთ, - დაიწყო მოკრძალებით, - ჭილობს დაეცეს ნაპერწკალი და ცეცხლი წაუკიდოს, ხომ მთელი სახლი გადაიწვება!

- ეჰ, ვინ ამბობს - სახლი გადაიწვაო, სთქვი სასახლე გადაიბუგება-თქო.

      ავი დარი იდგა. ჭექა-ქუხილი ისმოდა, შხაპუნა წვიმა მოდიოდა და ზურგში სცემდა ბუმბერაზს.

- ძალიან იბერება, მაგრამ მაინც შერცხვება ზეცა, - თქვა გავროშმა, - დასველებას გვიპირებს და ხახამშრალი დარჩება! რა სულელია ზამთარი! ამაოდ ჰფანტავს თავის საქონელს და თავის შრომას! ვერ გვასველებს და ცოფი ერევა იმ ბებერ მერწყულეს. ის იყო გამომწვევი დაცინვით ახსენა გავროშმა ჭექა-ქუხილი, როგორც მეცხრამეტე საუკუნის ფილოსოფოსს შეეფერებოდა, რომ მის სიტყვას ეს შედეგი მოჰყვა: ჯერ ფართო ელვა მოედო ცას, იმდენად მძლავრი, რომ გავროშის სასახლეშიც კი შეატანა; თითქმის იმავ წუთს საშინლად დაიქუხა, თითქო ვიღაცის ჯავრს ამოყრას ლამობსო. ორთავე პატარამ შეშინებული ყვირილი გააბა, ისე უცბად წამოცვივდნენ, რომ კინაღამ დააწვინეს მთელი ბადე, მაგრამ გავროშმა გადახედა თავის სტუმრებს მამაცურად და გრგვინვას სიცილი დააყოლა: - ჭკვიანად, წვრილფეხობავ! ემაგრე მთელ ნაგებობას დამინგრევთ, თქვე საძაგლებო! ძალიან დაიქუხა? მამა ვაცხონე იმისი! ერთი შეადარეთ მას ჩუმჩუმა შემპარავი ელვა! ვაშა ღმერთსა, ამბიგუს თეატრს არც კი ჩამოუვარდება! წამოიწია, გაასწორა თავისი ბადე, ალერსით მიაწვინა პატარა ბიჭები ჭილობზე, ხელი დააჭირა მუხლებზე, რომ სამივე დატეულიყვნენ და შეჰყვირა: - რაკი ფუფალამ თავისი სანათი აანთო, მე ჩემსას გავაქრობ. უნდა დაიძინოთ, ბიჭებო, მომავალო კაცობრიობავ. უძილობისთანა ცუდი არა არის რა. პირი აგიყროლდებათ უძილობით, ანუ წარჩინებული საზოგადოების სიტყვით რომა ვთქვათ, არასასიამოვნო სუნი აგედინებათ. აბა, გაეხვიენით ამ ქურქში! ჰა, ვაქრობ! მზადა ხართ?

- დიახ, უპასუხა უფროსმა, - ძალიან კარგადა ვარ. ისე მაქვს თავი, თითქოს ყურთუკზე მედოს.

- თავი კი არა, გოგრა, ბიჭო!

      ერთმანეთს მიეკვრნენ პატარები. მისწი-მოსწია გავროშმა, საბანი გაუსწორა, ყურთამდე დახურა, და მესამედ გაიმეორა თავისი ბრძანება: - აბა, მალე! ნანინა! და გააქრო პატრუქი. ის იყო გააქრო და რაღაც მოუვიდა ბადეს, რომლის ქვეშ დაძინებას აპირებდნენ ბიჭები. შეინძრა ქსელი; რაღაც მრავალკბილიანი და მრავალბრჭყალიანი ცდილობდა გაჭრას. ლითონზე დაჭერილ კბილის კაწკაწი ისმოდა და რაღაც მრავალხმიანი წრიპინი. მოესმა თუ არა პატარას, ხუთი წლისას, ეს ღრიანცელი, კინაღამ გული გაუსკდა შიშით და ნიდაყვი წაჰკრა თავის ძმას. მაგრამ იმას ძილი მორეოდა და აღარა ესმოდა რა. რაკი ვეღარ გაუძლო პატარამ ამ საშინელებას, გაბედა და გავროშს მიმართა, ისე ჩუმად, რომ სუნთქვას იკრავდა ბიჭი: - ბატონო?

- ჰა, რა იყო? - უპასუხა გავროშმა და ძლივს გაახილა თვალი.

- ეს რა არის?

- ვირთაგვებია, - უპასუხა გავროშმა და ისევ დახუჭა თვალი. თაგვები დახვეოდნენ ბადეს. ათასობით ირეოდნენ სპილოს დახეთქილ კედლებში. შავ მოძრავ ქვებად ეჩვენნენ, როგორც ზემოთაცა ვთქვით, ბავშვებს, ხვრელში რომ შევიდნენ, და მანამ სანათი ენთო, მისი პატივისცემით ახლო მისვლას ვერ ბედავდნენ; მაგრამ როგორც კი გააქრო სინათლე გავროშმა და დააბნელა ამ თაგვთა სამეფო, სუნი მიუვიდათ იმისი, რასაც კარგი მეზღაპრე პერო „ნედლ ხორცს“ უწოდებს, და უცბად მიესივნენ გავროშის კარავს, აძვრნენ ბადეზე და ღრღნა დაუწყეს, რომ გაეხვრიტათ როგორმე და შემძვრალიყვნენ.

      რაღა დააძინებდა პაწიას?

- ბატონო?

- ჰა?

- რა არის ეს ვირთაგვები?

- თაგვებია.

      ამ განმარტებამ ოდნავ დაამშვიდა ბავშვი. პატარა თეთრი თაგვები ენახა სადღაც და არ შეშინებოდა მათი. მაგრამ მაინც კიდევ აწუხებდა რაღაც.

- ბატონო?

- ჰა, რა გინდა?

- რატომ ერთ კატას არ იშოვით?

- მყავდა, კარგი კატა მოვიყვანე, მაგრამ შემიჭამეს.

      ამ მეორე განმარტებამ მთლად გააქარწყლა პირველი და კანკალი დააწყებინა ბავშვს. მეოთხედ მიმართა გავროშს და გაიმართა ბაასი: - ბატონო?

- რაო?

- რა შეგიჭამეს?

-კატა.

- რამ შეგიჭამათ კატა?

- ვირთაგვებმა.

- თაგვებმა?

- ჰო, ვირთაგვებმა?

      განცვიფრებული იყო პატარა ბიჭი, ვერ წარმოედგინა, რომ თაგვებს კატა შეეჭამათ, და კიდევ ჰკითხა: - ბატონო, მაშ ჩვენც შეგვჭამენ ეს თაგვები?

- მოდი შენა და...

      გულგახეთქილი იყო პაწია. მაგრამ დაამშვიდა გავროშმა: - ნუ გეშინია! აქ ვერ შემოვლენ. მერე მე აქ არა ვარ? აჰა, აი ჩემი ხელი გეჭიროს... დახუჭე თვალი და დაიძინე. და შეშინებულის ხელს დაადო თავისი ხელი. მაგრა ჩაიკრა ბავშვმა გავროშის ხელი და გული დაუმშვიდდა. მამაცობას და ძალასაც რაღაც საიდუმლო გადამდები თვისება აქვს. ამ ბაასმა შეაშინა ალბათ თაგვები, რომ ჩამოშორდნენ ბავშვებს, და მიჩუმდა ყველაფერი. რამდენიმე წუთის შემდეგ კვლავ განაახლეს ბრძოლა და გაცოფებულნი მიესივნენ ბადეს, მაგრამ ისე ჩასძინებოდა სამივეს, რომ მათ აღარა ესმოდათ რა. ღამე ილეოდა. ბნელი დაჰფენოდა ვეება მოედანს ბასტილიისას, ზამთრული ქარი ჩარეულიყო წვიმაში და დაქრიალებდა. პოლიციელები დაყიალებდნენ, ზვერავდნენ ალაყაფის კარებს, ხეივნებს, შემორაგულ ადგილებს, ბნელ კუთხეებს, ეძებდნენ ღამის მაწანწალებს, რომელნიც მრავლად დაეხეტებოდნენ ქუჩებში, და ისე გაუვლიდნენ ხოლმე სპილოს, თითქოს ვერც კი ხედავდნენ. ის კი იდგა მაღლა ამართული, უძრავი, თვალგახელილი იმ სიბნელეში, კმაყოფილი თავის ქველმოქმედებით, მით, რომ თავშესაფარი აღმოუჩინა და ბინა მისცა ცისა და კაცთაგან დევნილ, საცოდავ, ამჟამად ტკბილად მძინარე ბავშვებს.

      რომ კარგად შევიგნოთ, რაც ამას მოჰყვება, უნდა გავიხსენოთ, რომ იმ დროს ბასტილიის მცველი რაზმი მოთავსებული იყო მოედნის მეორე ბოლოში. ამგვარად, რაც უნდა მომხდარიყო სპილოსთან, გუშაგები მას ვერც კი დაინახავდნენ და ვერც გაიგონებდნენ. მოახლოებული იყო გათენება, მაგრამ ჯერ ბნელოდა, როდესაც ერთი კაცი გამოვიდა სენტ-ანტუანის ქუჩიდან, მიიხედ-მოიხედა, მერე სირბილით გადმოიარა მოედანი, „ივლისის სვეტის“ დიდ ღობეს შემოუარა და სპილოს მუცლის ქვეშ შეძვრა. იმ დროს რომ სინათლე მოხვედროდა, დაინახავდით, რომ ძალიან დასველებული იყო წვიმისაგან, ალბათ მთელი ღამე უნდა ყოფილიყო ცის ქვეშ. სპილოს ქვეშ რომ შეძვრა, რაღაც დაიძახა უცნაური, რომელიც არც ერთი ადამიანის ენას არ ეკუთვნის და, თუ იტყვის ვინმე, მარტო თუთიყუში. ორჯერ დაიძახა ის სიტყვა, რომელს მარტო ნაწილობრივ აღნიშნავენ შემდეგი ასოები: - კირიკიკიუ! მეორედ რომ დაიძახა, სპილოს მუცლიდან პასუხი გასცა მხიარულმა, ყმაწვილი ბიჭის კრიალა ხმამ: - ახლავე. თითქმის მაშინვე შეინძრა შესავალზე დახურული ფიცარი, იქით წაიწია და გზა მისცა პატარა ბიჭს, რომელიც სპილოს ფეხზე ჩამოცურდა და წინ გამოეჭიმა იმ კაცს. პატარა გავროში იყო, ის კაცი - მონპარნასი. რაც შეეხება ამ ძახილს - კირიკიკიუ, - გავროშისთვის რომ გეკითხათ, ასე გითარგმნიდათ: - შინ ბრძანდება ბატონი გავროში?

      რომ შემოესმა ეს ძახილი, იმ წუთს გამოეღვიძა, გამოძვრა თავის წალოდან, მერე ისევ გაამაგრა ბადე, რომ თაგვები არ შემძვრალიყვნენ, ფიცარი აიღო და ძირს ჩაცურდა. მაშინვე იცნეს ერთმანეთი, თუმცა ბნელოდა. ეჩქარებოდა და მოკლედ უთხრა მონპარნასმა: - საქმე გვაქვს რამე და შენი დახმარება დაგვჭირდა. წამოდი, ჩქარა! გავროშმა ესეც იკმარა, არავითარი კითხვა არ მისცა: - წავიდეთ. სირბილით გასწიეს სენტ-ანტუანის ქუჩისკენ, საიდანაც წეღან გამოვარდა მონპარნასი. მირბოდნენ და ძლივს უქცევდნენ გზას სოფლიდან პარიზის ბაზრისკენ მომავალ ოთხთვალებს, რომლებიც მიეშურებოდნენ მოედნისკენ, რომ კარგი ადგილი დაეჭირათ და კარგად გაეყიდათ ბოსტნეული. ოთხთვალებში სხვადასხვა მწვანილში ჩამსხდარიყვნენ მებოსტნეები, უძილობით მილულულები, თავითფეხამდე შეხვეულნი წამოსასხამებში საშინელი წვიმის გამო, ისინი არც კი უყურებდნენ ამ უცნაურ მიმავალთ.

გაგრძელება ►

ტეგები: Qwelly, gavroshi, hiugo, literatura, გავროში, ვიქტორ, ჰიუგო

ნახვა: 1820

ღონისძიებები

ბლოგ პოსტები

სამგანზომილებიანი ქარგვა

გამოაქვეყნა Tamila Moshiashvili_მ.
თარიღი: დეკემბერი 15, 2018.
საათი: 10:57pm 0 კომენტარი

      ხელსაქმის გაკვეთილები დიდი ხნის წინ შეამცირეს სასწავლო პროგრამიდან, მაგრამ მაინც მახსოვს - სწორედ ამ გაკვეთილებზე მქონდა ქარგვის საშუალება და მერე, დროდადრო, სახლშიც ვაგრძელებდი ამ საქმიანობას,…

გაგრძელება

ინაუგურაციის რეპეტიცია, რობაქიძის საქმის ბოლო, არჩევნების განსხვავებულობა და მოშიმშილე გამსახურდიები

გამოაქვეყნა Giorgi_მ.
თარიღი: დეკემბერი 14, 2018.
საათი: 11:14pm 0 კომენტარი

      ხვალ უქმეები იწყება და ამ უქმეების ბოლოს ინაუგურაციაა და ახალი ქალი პრეზიდენტი გვეყოლება. იქამდე, დღეს გენერალური რეცეპტიცია გაიამრთა კახეთში. აასთანავე, დღესვე რობაქიძს საქმის დასკვნითი…

გაგრძელება

დამტკიცებული ბიუჯეტი, პრეზიდენტის კუდი, კარასინის სიჯიუტე, პენსიის დაგროვება და ბახალას განაჩენები

გამოაქვეყნა Giorgi_მ.
თარიღი: დეკემბერი 13, 2018.
საათი: 10:30pm 2 კომენტარი

      ქართული ამბები განსაკუთრებულად რეიტინგულ ამბებს არ მოიცავდა, თუ არ ჩავთვლით იმას, რომ 2019 წლის ბიუჯეტიც დამტკიცებული გვაქვს, ავად თუ კარგად ფული იქნება 2019-ში. დღეს პრეზიდენტი იყო აქტიური და…

გაგრძელება

სოციალური ფობიები

გამოაქვეყნა cisia_მ.
თარიღი: დეკემბერი 12, 2018.
საათი: 10:30pm 0 კომენტარი

გამარჯობა, თუ აქ ხართ ადამიანები, ვისაც პირადი გამოცდილება ან პროფესიული გაქვთ ამ თემასთან დაკავშირებით, ძალიან მინდა თქვენთან საუბარი.

Qwelly World

free counters