ბიბლიოთეკისკენ მიმავალ გზაზე ერთი ებრაელი შეხვდა, რომელიც ჩვენს წარმომადგენლობაში თითქმის ყოველდღე მოდიოდა და ზურგზე სახელოსნო ყუთი ჰქონდა მოკიდებული. მე შევათვალიერებდი ხოლმე, ის კი თავს მარიდებდა. დღეს მის წინ შევჩერდი. ისიც შეჩერდა და ქართულად რაღაც მკითხა. თურმე ჩემი ვინაობა იცოდა და ჩემთან მოსვლა უნდოდა. ქართველი ებრაელი აღმოჩდა. ქართულად კარგად ლაპარაკობდა. ეტყობოდა, რომ საქართველო ენატრებოდა. იერუსალიმში საქართველოდან წამოსული ორასამდე ებრაელი ცხოვრობდა. ქართული არ დავიწყებიათ. დამპირდა რომ თავისიანებს როგორმე გამაცნობდა.

      ნასადილევს რუსეთის ყოფილი საიმპერატორო პალესტინური საზოგადოების მაღალჩინოსნებს ვეწვიე. საზოგადოება ჯერ კიდევ ძალიან მდიდარი იყო, რადგან პალესტინაში მიწებსა და უამრავ სახლს ფლობდა და მისი ქონება ინგლისელებს ჰქონდათ დაქირავებული. ახლა საზოგადოება რამდენიმე მოხუც მომლოცველს ეხმარებოდა, რომელნიც ომის შემდეგ აქ დამკვიდრდნენ. გარდა ამისა, რამდენიმე ათას ბრიტანულ გირვანქა სტერლინგს აძლევდა სასულიერო წარმომადგენლობას რუსული მონასტრებისა და ღატაკი ქალების დასახმარებლად (აქ ასობით რომ იყვნენ). ისინი, სხვა მომლოცველებთან ერთად ბოლო ხანებში ჩამოვიდნენ შინ აღარ დაბრუნებულან. ბოლო ომის დროს თურქებმა ციხეში გამოამწყვდიეს, ახლა კი საბჭოთა კომუნისტურ ხელისუფლებას მათი მიღება არ სურდა. ისიც უნდა ითქვას, რომ შინ დაბრუნების სურვილი თავადაც არ ჰქონდათ. მათ არავინ ელოდა, თანაც უთუოდ უარეს დღეში ჩაცვივდებოდნენ ვიდრე აქ, პალესტინაში იყვნენ, სადაც მომლოცველთათვის განკუთვნილ სასტუმროებში ცხოვრობდნენ და ყოველდღიურად მცირე თანხას იღებდნენ საარსებოდ. გარდა ამისა, ზოგიერთი მათგანი მუშაობდა და მოხუც ახლობლებს ეხმარებოდა. ეს ქალები ძალიან რელიგიური იყვნენ და ამიტომ მხნეობას არ კარგავდნენ. წირვაზე ყოველდღე დადიოდნენ.

      სასულიერო წარმომადგენლობა და პალესტინური საზოგადოება[1] ორი სრულიად განსხვავებული და ერთმანეთისგან დამოუკიდებელი ორგანიზაციაა. დასანანია, რომ ისინი ახლაც კი ერთმანეთში ვერ თანხმდებანი. სასულიერო წარმომადგენლობას მიწა და ჰქონება ჰქონდა შეძენილი, მონასტრებსა და სამლოცველოებს აარსებდა და მომლოცველთა რელიგიურ ცხოვრებას წარმართავდა. პალესტინური საზოგადოება კი დაინტერესებული იყოს სამეცნიერო საკითხებით. იკვლევდა წმინდა მიწას, აქვეყნებდა სამეცნიერო ნაშრომებს და აწარმოებდა არქეოლოგიურ გათხრებს. პალესტინურ საზოგადოებას ძალიან საინტერესო და საკმაოდ ნაყოფიერი წარსული ჰქონდა; სახელდობრ, მრავალი მნიშვნელოვანი ნაშრომი ჰქონდა გამოქვეყნებული წმინდა მიწის შესახებ. მე ისიც ვიცოდი, რომ იქ ძველი გამოცემების შეძენაც შეიძლებოდა. ერთმა ჩვენმა ეპისკოპოსმა, რომელიც ჩემამდე რამდენიმე ხნით ადრე იყო იერუსალიმში, პალესტინის საზოგადოებისგან ძალიან ძვირფასი ნაშრომები შეიძინა.

      მე არ გამიმართლა. თავაზიანად კი მიმიღეს, მაგრამ მაინც გულდახურულად. მითხრეს, პატარა ბიბლიოთეკა გვაქვს, მაგრამ წიგნები ერთ ოთახშია შეყრილი, ერთმანეთზეა დახვავებული და შინ ვერც კი შეხვალთო. ჩემს შეთავაზებას, რომ ბიბლიოთეკა ყოველგვარი გასამრჯელოს გარეშე მომეწესრიგებინა, მათ დუმილით უპასუხეს.

      გული მწყდებოდა, რომ ამდენი რამ ასე უსარგებლოდ ეყარა. ჩვენ, პოლონეთში, ამ საზოგადოების გამოცემათა სრული სერიები არ გვქონდა.

      ამ ორი ორგანიზაციის დაპირისპირებას, ალბათ ფინანსურ საკითხებში უთანხმოება განაპირობებდა. წარმომადგენლობაში ჩიოდნენ, პალესტინურ საზოგადოებას ფული უამრავი აქვს, ხარჯი კი არანაირი, ხოლო ჩვენი საქმე სულ სხვაგვარადაა: ფინანსები არ გაგვაჩნია, უამრავ მოხუცსა და ეკლესიას კი აუცილებლად უნდა დავეხმაროთო. მათი დავა სასამართლომდეც კი მივიდა. სასამართლოს გადაწყვეტილებით, პალესტინურ საზოგადოებას წარმომადგენლობისთვის ყოველწლიურად რამდენიმე ათასი ბრიტანული გირვანქა სტერლინგი უნდა გადაეხადა.

      ერთი გავლენიანი ინგლისელი მღვდლის სანახავად წავედი, გზად კი წმინდა ბასილის მონასტერში შევიარე. ალექსანდრე ცაგარელს მოხსენიებული აქვს ერთი ქართული წარწერა, რომელიც ამ მონასტერში უნახავს. სამწუხაროდ წარწერა ახლა აღარ არსებობს.[2]

      ინგლისელი მღვდლის, კანონიკ ბრიჯმანის სახლში ერთ ინგლისელ ჟურნალისტს ბატონ ლამბის[3] შევხვდი, რომელიც მინისტრ ედენს[4] ვარვშავაში ვიზიტისას ახლდა. ბატონი ლამბი ვარშავაში მიღებულ შთაბეჭდილებებზე მიამბობდა, რამდენიმე პოლონური სიტყვაც იცოდა. მამამისი [5], ცნობილი თეოლოგი, კემბრიჯში მოღვაწეობდა. ასე რომ, საერთოდ ბევრი რამ გვქონდა.

      კანონიკმა ბრიჯმანმა წმინდა მიწაზე ქართველთა ისტორია კარგად იცოდა და მირჩია, ამ თემის ექსპერტებს, დომინიკელებს, აბელსა და ვინსენტს, ვწვეოდი. იერუსალიმის ისტორიის ახალი კრებული, რომლის გამოქვეყნებასაც ის აპირებდა, თურმე წმინდა იაკობის მონასტერზე ახალ საბუთებს შეიცავდა და ეს საბუთები ქართველთათვის სასიკეთო გახლდათ.

      ჩემი თანამემამულე უმუშევარი იყო. ექიმი კი გახლდათ, მაგრამ მუშაობის უფლება არ ჰქონდა. სამაგიეროდ, გამჭრიახი გონება ჰქონდა და საქართველოს ისტორიით იყო გატაცებული. სულ თან დამყვებოდა და რამდენიმე მნიშვნელოვანი სამსახური უკვე გამიწია. ჩვენ წარმომადგენელი უნდა გვყავდეს, რომელიც აქ მუდმივად იცხოვრებს. ხანდახან, სახლის აშენებამდე ან საკანალიზაციო სისტემის გაყვანამდე, არქეოლოგიურ გათხრების ჩატარებისას, ქართული წარწერა აღმოჩნდება ხოლმე. კარგი იქნება, პალესტინაში განათლებული ქართველის დასახლება, ვისაც ისტორია ეცოდინება. ამიტომ, ვცდილობ ჩემი თანამემამულე დავარწმუნო, რომ აქ დარჩეს და პარიზში წასვლა გადაიფიქროს. იქ რა უნდა აკეთოს? იქაური ქართველების უმეტესობა უმუშევარია. ახლა მინდა, ინგლისელ მღვდელს ვთხოვო, რომ მას სამუშაო აშოვნინოს. კანონიკმა ბრიჯმანმა ჩემი თხოვნა ჩაიწერა და შემპირდა, რომ ყველაფერს იღონებდა.

      აქ სამუშაო დღე ძალიან მოკლეა: ცხრა საათიდან თორმეტის ნახევრამდე და მერე ოთხი საათიდან შვიდის ნახევრამდე.